Σάββατο, 29 Μαΐου 2010

29/5/1453 : Ο επίλογος της "Βασιλίδος των Πόλεων". Η Κωνσταντινούπολη στα χέρια των Τούρκων.

«Το την Πόλιν σοι δούναι, ουτ' εμόν εστί, ουδ' άλλου των ενοικούντων εν ταύτη. Κοινή γαρ γνώμη, πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν και ου φεισόμεθα της ζωής ημών».

 












Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ' Παλαιολόγος (ο Δραγάσης).






«Ή την Πόλιν λαμβάνω, ή η Πόλις λαμβάνει με ζώντα ή τεθνεώτα». «Η Πόλις αρκεί κενή».



















 Σουλτάνος Μωάμεθ Β' ο Πορθητής (Μεχμέτ Χαν μπέη ''Φατίχ'').



''Τα οθωμανικά στρατεύματα προετοιμάζονταν για μάχη τα χαράματα. Στο σκοτάδι της σκηνής του, ο Μωάμεθ τέλεσε θρησκευτικούς καθαρμούς και έκανε προσευχές, ικετεύοντας τον Θεό για την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Το πιο πιθανό είναι ότι οι προσωπικές προετοιμασίες του περιελάμβαναν και το ντύσιμο με το μισό που είχε για φυλαχτό, πλούσια διακοσμημένο με στίχους από το Κοράνιο και ονόματα του Θεού, ως μαγική προστασία από την κακοτυχία. Φορώντας το τουρμπάνι και το καφτάνι του, ζωσμένος με ένα σπαθί στη μέση και συνοδευόμενος από τους πιο σημαντικούς διοικητές του, ξεκίνησε έφιππος να διευθύνει την επίθεση.






















Οι προετοιμασίες για ταυτόχρονη επίθεση από ξηρά και θάλασσα είχαν γίνει προσεκτικά και ακολουθήθηκαν κατά γράμμα. Τα πλοία πήραν τις θέσεις τους στον Κεράτιο και τον Μαρμαρά και τα στρατεύματα μαζεύτηκαν σε ζωτικά σημεία της περιοχής, έχοντας επικεντρωθεί στην κοιλάδα του Λύκου. Ο Μωάμεθ αποφάσισε να παρατάξει μεγάλο αριθμό ανδρών στο ανάχωμα και να αναπτύξει τα τάγματα του με αύξουσα σειρά χρησιμότητας και ικανότητας. Έτσι, διέταξε οι πρώτες επιθέσεις να γίνουν από τους άτακτους - τους αζάπηδες και τους ξένους βοηθητικούς, ανειδίκευτους στρατιώτες που κατατάχθηκαν για το πλιάτσικο ή ενσωματώθηκαν στην εκστρατεία βάσει του νόμου υποτέλειας. Πολλοί από αυτούς φαίνεται ότι ήταν «χριστιανοί που έμεναν στο στρατόπεδο δια της βίας», σύμφωνα με τον Μπάρμπαρο, «Έλληνες, Λατίνοι, Γερμανοί, Ούγγροι - άνθρωποι από όλα τα χριστιανικά βασίλεια», σύμφωνα με τον Λεονάρδο, ένα ανομοιογενές σύνολο από φυλές και θρησκείες οπλισμένο με ποικιλία όπλων. Κάποιοι είχαν τόξα, σφεντόνες ή αρκεβούζια, αλλά η πλειονότητα απλώς διέθετε γιαταγάνια και ασπίδες. Δεν θα μπορούσε κάποιος να τους χαρακτηρίσει πειθαρχημένη πολεμική δύναμη, αλλά ο Μωάμεθ είχε σκοπό να χρησιμοποιήσει τους αναλώσιμους άπιστους για να φθείρει τον εχθρό πριν εμφανιστούν στο πεδίο του θανάτου τα πιο αξιόμαχα στρατεύματα. Αυτοί είχαν μεταφερθεί από το βόρειο άκρο του τείχους, εφοδιασμένοι με μεγάλες κλίμακες και ετοιμάζονταν να επιτεθούν κατά μήκος όλου του μετώπου του Μεσοτειχίου, και ιδιαίτερα στο ανάχωμα. Χιλιάδες από αυτούς περίμεναν στο σκοτάδι τη στιγμή της επίθεσης.

















Τμήμα του τριπλού τείχους της Κωνσταντινούπολης, όπως σώζεται σήμερα.


Στη μία και μισή, αυλοί, τύμπανα και κύμβαλα έδωσαν το σήμα της επίθεσης. Τα κανόνια άρχισαν να ρίχνουν, και από κάθε κατεύθυνση, από ξηρά και θάλασσα, οι οθωμανικές δυνάμεις άρχισαν να κινούνται προς τα εμπρός. Οι άτακτοι είχαν αυστηρότατες οδηγίες να προχωρούν με σταθερό βήμα και αθόρυβα. Όταν έφτασαν στα ελάχιστα όρια του βεληνεκούς, εξαπέλυσαν καταιγιστικά πυρά «με βέλη από τους τοξότες, πέτρες από τους σφεντονιστές, σιδερένια και μολυβένια βλήματα από κανόνια και αρκεβούζια». Με τη δεύτερη διαταγή, άρχισαν να τρέχουν πάνω από την καλυμμένη τάφρο αλαλάζοντας, και ρίχτηκαν στο τείχος «με τσεκούρια, ακόντια και δόρατα». Οι αμυνόμενοι είχαν προετοιμαστεί καλά. Καθώς οι άτακτοι επιχειρούσαν να στήσουν κλίμακες για να ανέβουν στο τείχος, οι χριστιανοί τις έσπρωχναν και έριχναν φωτιά και καυτό λάδι σε αυτούς που μάχονταν στη βάση του αναχώματος. Το σκοτάδι και η σύγχυση φωτίζονταν μόνο από τις χλομές φλόγες των δαυλών και τον ήχο από «δυνατές φωνές, βλαστήμιες και κατάρες». Ο Ιουστινιάνης καθοδηγούσε τους άνδρες του και η παρουσία του αυτοκράτορα έδινε κουράγιο στην άμυνα. Το πλεονέκτημα το είχαν οι αμυνόμενοι, που «πετούσαν από τις επάλξεις μεγάλες πέτρες στους επιτιθέμενους» και εκτόξευαν βέλη και βλήματα στις πυκνές γραμμές τους, «έτσι ώστε λίγοι διέφευγαν ζωντανοί». Αυτοί που ακολουθούσαν άρχισαν να διστάζουν και να οπισθοχωρούν. Ωστόσο, ο Μωάμεθ ήταν αποφασισμένος να πιέσει τους άτακτους στα όρια. Ακριβώς πίσω τους είχε εγκαταστήσει μια γραμμή από τσαούσηδες —τη στρατιωτική αστυνομία του, οπλισμένους με ρόπαλα και μαστίγια για να τους αναγκάζουν να γυρίζουν στη θέση τους. Πιο πίσω από αυτούς είχε μια σειρά γενίτσαρους με γιαταγάνια για να σφάζουν οποιονδήποτε περνούσε αυτή τη γραμμή κι έτρεχε να ξεφύγει. Τρομερές κραυγές ακούγονταν από τους δύσμοιρους άνδρες που βρέθηκαν ανάμεσα στο χαλάζι των βλημάτων από μπροστά και στην ασφυκτική πίεση από πίσω, «και η μόνη τους επιλογή ήταν να πεθάνουν στη μία ή την άλλη πλευρά». Ξαναστράφηκαν κατά του αναχώματος, αγωνιζόμενοι να υψώσουν τις κλίμακες τους παρά τον συνεχή βομβαρδισμό που δέχονταν από πάνω - και αποδεκατίστηκαν. Μολονότι βαριές οι απώλειες τους, αυτοί οι αναλώσιμοι άνδρες πέτυχαν τον στόχο τους. Επί δύο ώρες εξάντλησαν τον εχθρό στο ανάχωμα, ώσπου ο Μωάμεθ έδωσε την άδεια στους επιζώντες να αποσυρθούν από τη σφαγή και να επιστρέψουν κουτσαίνοντας πίσω από το μέτωπο.















Κωνσταντινούπολη.


Yπήρξε μια στιγμή παύσης. Ήταν τρεις και μισή, σκοτάδι ακόμα, και η πεδιάδα φωτιζόταν από δαυλούς. Στο ανάχωμα οι άνδρες πήραν μια ανάσα και ήταν ευκαιρία να επανοργανωθούν και να κάνουν τις απαραίτητες επιδιορθώσεις. Σε άλλα σημεία η επίθεση των άτακτων έγινε με μικρότερο ζήλο, ενώ η ύπαρξη άθικτων μερών του τείχους καθιστούσε την πρόοδο δύσκολη. Επρόκειτο μάλλον για μια τακτική αντιπερισπασμού ώστε να καθηλωθούν οι άνδρες σε όλο το τμήμα και να μην υπάρχει δυνατότητα προώθησης ενισχύσεων σε αυτούς που πιέζονταν στο Μεσοτείχιον. Οι δυνάμεις είχαν απλωθεί τόσο πολύ, ώστε τα στρατεύματα που είχαν κρατηθεί ως εφεδρείες κοντά στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, ένα χιλιόμετρο μακριά, είχαν πια περιοριστεί σε μια δύναμη 300 ατόμων. Κοιτάζοντας την πεδιάδα, οι άνδρες στο τείχος ήλπιζαν, μάταια, ότι ο εχθρός θα αποσυρόταν για τη νύχτα - κάτι που δεν επρόκειτο να συμβεί.


Η στιγμή για την κλιμάκωση της σύγκρουσης είχε φτάσει. Ο Μωάμεθ πήγε έφιππος προς τα στρατεύματα που είχε φέρει από την Ανατολία και παρέμεναν στη δεξιά πλευρά του, λίγο πέρα από την Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Αυτοί αποτελούσαν το βαρύ πεζικό, καλά εφοδιασμένοι με αλυσιδωτή θωράκιση, έμπειροι, πειθαρχημένοι και γεμάτοι με ένθερμο μουσουλμανικό ζήλο για τον στόχο. Απευθύνθηκε σε αυτούς στην καθομιλουμένη, πατρική γλώσσα που ένας σουλτάνος 21 ετών θα μπορούσε να υιοθετήσει δικαιωματικά απέναντι στη φυλή του: «Εμπρός λοιπόν, φίλοι μου και παιδιά μου! Είναι ώρα να αποδείξετε πόσο καλοί πολεμιστές είστε!» Κατηφόρισαν την κοιλάδα, στράφηκαν προς το ανάχωμα και, επικαλούμενοι το όνομα του Αλλάχ «με φωνές και κραυγές», πίεσαν προς τα εμπρός σαν συμπαγής μάζα. Όρμησαν, λέει ο Νικολό Μπάρμπαρα, «στα τείχη σαν λιοντάρια που μόλις τα ελευθέρωσαν». Αυτή η αποφασιστική προώθηση σήμανε συναγερμό για τους αμυνόμενους. Οι καμπάνες των εκκλησιών αντήχησαν σε όλη την πόλη, καλώντας κάθε άνδρα να γυρίσει, στη θέση του. Πολλοί από τους κατοίκους έτρεξαν στα τείχη για να βοηθήσουν. Άλλοι επαναλάμβαναν τις προσευχές τους στις εκκλησίες. Πέντε χιλιόμετρα μακρύτερα, έξω από την Αγία Σοφία, ο κλήρος προσέφερε τη δική του υποστήριξη. «Όταν άκουσαν τις καμπάνες, οι κληρικοί πήραν τις ιερές εικόνες, βγήκαν από την εκκλησία, στάθηκαν, προσευχήθηκαν και ευλόγησαν με τους σταυρούς όλη την πόλη. Με δάκρυα στα μάτια παρακαλούσαν: "Ελέησόν μας, Κύριε και Θεέ, και σώσον ημάς από τον χαμό"».


Οι στρατιώτες της Ανατολίας διέσχισαν την τάφρο τρέχοντας και συνέχισαν να κινούνται προς τα εμπρός σαν μάζα από ατσάλι. Ο καταιγισμός πυρός που εξαπέλυσαν εναντίον τους οι βαλλίστρες και τα κανόνια «σκότωσε απίστευτο πλήθος Τούρκων». Παρ' όλα αυτά, συνέχισαν να προχωρούν, καλυπτόμενοι με τις ασπίδες ενάντια στη βροχή από πέτρες και βλήματα, προσπαθώντας να ανεβούν στο ανάχωμα. «Ρίχναμε θανατηφόρα βλήματα εναντίον τους», μας λέει ο αρχιεπίσκοπος Λεονάρδος, «και εξακοντίζαμε βέλη με τις βαλλίστρες στις πυκνές γραμμές τους». Χάρη στην αριθμητική υπεροχή τους, οι στρατιώτες από την Ανατολία κατάφεραν να στήσουν κλίμακες στο ανάχωμα. Οι αμυνόμενοι τις έριξαν και πάλι κάτω, χτυπώντας παράλληλα τους επιτιθέμενους με πέτρες και καίγοντας τους με καυτή πίσσα. Για λίγο οι Οθωμανοί αποσύρθηκαν, αλλά γρήγορα επανήλθαν. Πίσω από το ανάχωμα οι αμυνόμενοι μάχονταν κατάπληκτοι και τρομοκρατημένοι από το θάρρος του εχθρού, που έμοιαζε να καθοδηγείται από μια υπεράνθρωπη δύναμη. Προφανώς δεν είχαν ανάγκη από άλλο κίνητρο, αφού αυτός ο στρατός «αποτελούνταν από θαρραλέους άνδρες», όπως μας λέει ο Μπάρμπαρο, «που συνέχιζαν να υψώνουν τους αλαλαγμούς τους στα ουράνια και ξεδίπλωναν τα λάβαρα τους με όλο και μεγαλύτερη μανία. Θαύμαζε κανείς αυτά που έκαναν αυτά τα θηρία! Ο στρατός τους καταστρεφόταν, κι αυτοί με περισσή ανδρεία συνέχιζαν να προσπαθούν να περάσουν το χαντάκι». Ο μεγάλος αριθμός τους και οι δικοί τους νεκροί εμπόδιζαν τους στρατιώτες της Ανατολίας που ξεχύνονταν συνεχώς μπροστά σε διαδοχικά κύματα. Σε μια προσπάθεια να σκαρφαλώσουν σε μια πυραμίδα από ανθρώπινα σώματα για να φτάσουν στην κορυφή του αναχώματος ποδοπατούσε ο ένας τον άλλο. Κάποιοι τα κατάφεραν να φτάσουν εκεί, πετσοκόβοντας και λιανίζοντας άγρια τους αντιπάλους τους. Πολεμούσαν σώμα με σώμα πάνω σε μια χωμάτινη επιφάνεια που ήταν γεμάτη από ανθρώπινα κορμιά. Έχοντας ελάχιστο χώρο για να κινηθούν, η φυσική πίεση και η ικανότητα για μάχη ήταν εξίσου καθοριστικές για το αν οι στρατιώτες από την Ανατολία θα απωθούσαν τους εχθρούς τους ή θα έπεφταν οι ίδιοι κάτω, στον σωρό των νεκρών και ετοιμοθάνατων ανδρών που ακόμα βογκούσαν, φώναζαν και καταριόνταν, ανάμεσα σε παρατημένα όπλα, κράνη, τουρμπάνια και ασπίδες.


Η κατάσταση άλλαζε από λεπτό σε λεπτό. «Κάποιες στιγμές το πεζικό περνούσε το τείχος και το ανάχωμα, πιέζοντας με τόλμη και αποφασιστικότητα. Κάποιες άλλες συναντούσαν τεράστια αντίσταση που τους έσπρωχνε πίσω». Ο ίδιος ο Μωάμεθ κάλπασε μπροστά, παρακινώντας τους με φωνές και κραυγές, ρίχνοντας κύματα ξεκούραστων πολεμιστών στο στενό πέρασμα όταν αυτοί που ήταν στην πρώτη γραμμή δείλιαζαν ή σκοτώνονταν. Διέταξε να μπει στον αγώνα και το μεγάλο κανόνι. Καταιγισμός από πέτρινες οβίδες έλουσε τα τείχη, ταλαιπωρώντας τους αμυνόμενους και σακατεύοντας τους στρατιώτες της Ανατολίας. Σκοτάδι και σύγχυση κάλυπτε τα πάντα λίγο πριν από την αυγή του καλοκαιριάτικου πρωινού, ο καταιγιστικός θόρυβος της μάχης ήταν τόσο εκκωφαντικός, «που ο αέρας φαινόταν να σχίζεται στα δύο» από την υπόκωφη βροντή των τύμπανων, τον οξύ ήχο αυλών, την κλαγγή των κυμβάλων, τις κωδωνοκρουσίες από τις καμπάνες των εκκλησιών, το σφύριγμα των βελών καθώς σαΐτευαν τον νυχτερινό αέρα, τον ενισχυμένο υπόγειο βρυχηθμό του οθωμανικού κανονιού που δονούσε το έδαφος, τον ξερό κρότο των τουφεκιών. Τα σπαθιά ηχούσαν άγρια πάνω στις ασπίδες, απαλά πάνω στους λαιμούς που έκοβαν, βέλη καρφώνονταν σε στήθη, μολυβένιες σφαίρες έσπαγαν πλευρά, πέτρες συνέθλιβαν κρανία - και πίσω από αυτούς τους ήχους η ακόμα πιο τρομακτική οχλαγωγία των ανθρώπινων φωνών: προσευχές και κραυγές μάχης, φωνές ενθάρρυνσης, βρισιές, ουρλιαχτά, κλάματα και ο υπόκωφος ρόγχος των ετοιμοθάνατων. Το μέτωπο ήταν γεμάτο καπνό και σκόνη. Ισλαμικά μπαϊράκια υψώνονταν με ελπίδα στο σκοτάδι. Γενειοφόρα πρόσωπα, κράνη και αρματωσιές φωτίζονταν από δαυλούς που κάπνιζαν, ενώ τα πληρώματα των κανονιών γινόταν στιγμιαία πίνακες που φωτίζονταν από το φως της έκρηξης του κανονιού. Μικρές γλώσσες φωτιάς έβγαιναν από τα τουφέκια που άστραφταν στο σκοτάδι, ρυάκια υγρού πυρός κυλούσαν στα τείχη σαν βροχή από χρυσάφι.














Ένα από τα σωζόμενα πετροβόλα κανόνια, που κτύπησαν τότε την Κωνσταντινούπολη.


Μία ώρα πριν από την αυγή, ένα από τα μεγάλα κανόνια κατάφερε μια βολή ακριβώς πάνω στο ανάχωμα και άνοιξε μια τρύπα. Σύννεφα σκόνης και καπνός από το κανόνι κάλυψαν την πρώτη γραμμή, αλλά οι στρατιώτες από την Ανατολία αντέδρασαν πιο γρήγορα και πίεσαν προς το άνοιγμα. Πριν προλάβουν οι αμυνόμενοι να αντιδράσουν, 300 άτομα είχαν μπει μέσα. Για πρώτη φορά οι Οθωμανοί εισχώρησαν στον θύλακα. Εκεί μέσα κυριάρχησε το χάος. Οι αμυνόμενοι ανασυντάχτηκαν απεγνωσμένα και αντιμετώπισαν τους στρατιώτες της Ανατολίας στον στενό χώρο ανάμεσα στα δυο τείχη. Το ρήγμα δεν ήταν προφανώς τόσο μεγάλο ώστε να επιτρέψει την είσοδο πολλών ανδρών, και οι επιτιθέμενοι σύντομα βρέθηκαν περικυκλωμένοι, με την πλάτη στον τοίχο. Μεθοδικά, οι Έλληνες και. οι Ιταλοί τους κατέσφαξαν. Δεν έζησε κανένας. Ενθουσιασμένοι από αυτή την επιτυχία τους, οι αμυνόμενοι απώθησαν τους αντιπάλους πίσω από το ανάχωμα. Απογοητευμένοι οι Οθωμανοί υποχώρησαν παραπαίοντας για πρώτη φορά. Ήταν πέντε και μισή. Οι αμυνόμενοι πολεμούσαν ασταμάτητα επί τέσσερις ώρες.












Τμήμα της αρχαίας αλυσίδας, με την οποία οι Βυζαντινοί έκλειναν τον Κεράτιο Κόλπο (photo του 19ου αιώνα).


Μέχρι εκείνη την ώρα του πρωινού ελάχιστη ουσιαστική πρόοδος είχε επιτευχθεί από τις υπόλοιπες οθωμανικές δυνάμεις. Μέσα στον Κεράτιο, ο Ζαγανός Πασάς είχε καταφέρει να τοποθετήσει την πλωτή γέφυρα στη διάρκεια της νύχτας και να προωθήσει μεγάλο αριθμό στρατιωτών στην παραλία κοντά στα Χερσαία Τείχη. Παράλληλα, έφερε τις μικρές γαλέρες αρκετά κοντά ώστε οι τοξότες και οι τυφεκιοφόροι του να βρίσκονται σε απόσταση βολής από τα τείχη. Μετέφερε κλίμακες και ξύλινους πύργους στο ίδιο σημείο και προσπάθησε να κάνει έφοδο στους προμαχώνες. Η απόπειρα απέτυχε. Η απόβαση του Χαλίλ στον Μαρμαρά ήταν εξίσου ανεπιτυχής. Τα ρεύματα καθιστούσαν δύσκολη τη σταθεροποίηση των πλοίων και η κυρίαρχη θέση των Θαλάσσιων Τειχών που υψώνονταν ακριβώς πάνω από το νερό δεν παρείχε το αναγκαίο έδαφος στο οποίο θα εγκαθίστατο προγεφύρωμα. Αν και οι προμαχώνες ήταν ελάχιστα επανδρωμένοι και πολλά σημεία τους τα είχαν εμπιστευτεί αποκλειστικά σε μοναχούς, οι εισβολείς απωθήθηκαν εύκολα ή πιάστηκαν και αποκεφαλίστηκαν. Νότια του Μεσοτειχίου, ο Ισάκ Πασάς ασκούσε κάποια πίεση στους αμυνόμενους, αλλά τα καλύτερα στρατεύματα του από την Ανατολία είχαν πάει να επιτεθούν στο ανάχωμα. Μια πιο σοβαρή προσπάθεια έγινε από τους άνδρες του Καρατζά Πασά στην περιοχή του παλατιού των Βλαχερνών — ένα από τα μέρη που ο Μωάμεθ θεωρούσε ότι παρείχαν εύκολη πρόσβαση στην πόλη. Ήταν ένα σημείο «όπου η άμυνα της πόλης παρέπαιε» εξαιτίας της κατάστασης του τείχους, αλλά η αμυντική γραμμή βελτιώθηκε από τους τρεις Γενοβέζους αδελφούς Μποκιάρντο, οι οποίοι ήταν ικανότατοι επαγγελματίες στρατιώτες. Σύμφωνα με τον αρχιεπίσκοπο Λεονάρδο, «αυτοί δεν φοβόνταν τίποτα - ούτε τα τείχη που κατέρρεαν από τις επιθέσεις ούτε τους κανονιοβολισμούς», εξασκούνταν «μέρα και νύχτα και επεδείκνυαν τη μεγαλύτερη ετοιμότητα με τις βαλλίστρες και τα τρομερά τους όπλα». Κατά διαστήματα έκαναν εξόδους από την Κερκόπορτα και παρεμπόδιζαν την εχθρική δραστηριότητα. Οι άνδρες του Καρατζά δεν έκαναν καμιά πρόοδο. Το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου ακόμα κυμάτιζε πάνω από το σκοτεινό παλάτι.


Η αποτυχία των άτακτων και των μεραρχιών από την Ανατολία μετά από τέσσερις ώρες μάχης φαίνεται ότι εξαγρίωσε τον Μωάμεθ. Ακόμα χειρότερα, τον έκανε ανυπόμονο. Του είχε απομείνει μόνο ένα σώμα ξεκούραστων στρατευμάτων: το τάγμα του παλατιού του, 5.000 επίλεκτοι επαγγελματίες στρατιώτες που αποτελούσαν την προσωπική του φρουρά, «άνδρες οπλισμένοι πάρα πολύ καλά, τολμηροί και. θαρραλέοι, και πολύ μπροστά από όλους τους άλλους σε εμπειρία και αξία. Αποτελούσαν την αφρόκρεμα του στρατού του: βαρύ πεζικό, τοξότη και ακοντιστές, και μαζί με αυτούς το τάγμα των γενίτσαρων». Αποφάσισε να τους ρίξει αμέσως στη μάχη, προτού οι αμυνόμενοι προλάβουν να ανασυνταχθούν. Όλα εξαρτιόνταν από αυτό τον ελιγμό. Αν δεν κατάφερναν να σπάσουν τις γραμμές του αντιπάλου σε λίγες ώρες, η ορμή θα χανόταν, θα έπρεπε να αποσύρει τα εξαντλημένα στρατεύματα και, στην ουσία, να λύσει την πολιορκία.


Στον θύλακα δεν υπήρχε χρόνος για ανάπαυλα. Οι απώλειες ήταν πιο βαριές στο δεύτερο κύμα της επίθεσης και οι άνδρες είχαν κουραστεί. Η δίψα για αντίσταση, όμως, παρέμενε μεγάλη και, σύμφωνα με τον Κριτόβουλο, δεν τους κατανικούσε τίποτα: «Ούτε η πείνα που τους κυρίευσε, ούτε η αϋπνία, ούτε η συνεχής και ακατάπαυστη μάχη, ούτε οι πληγές και η σφαγή, ούτε ο θάνατος των συγγενών τους μπροστά στα μάτια τους, ούτε κανένα από τα τρομερά πράγματα που συνέβαιναν μπορούσαν να τους κάνουν να παραδοθούν ή να. κάμψουν τον ζήλο και την αποφασιστικότητα τους». Βέβαια, δεν είχαν άλλη επιλογή από το να μείνουν εκεί όπου ήταν και να πολεμήσουν. Δεν είχαν αντικαταστάτες -δεν υπήρχαν εφεδρείες-, αλλά οι Ιταλοί μάχονταν υπό τις διαταγές του Ιουστινιάνη και οι Έλληνες με την παρουσία του αυτοκράτορα, ηγετών των οποίων το «παρών» που αυτοί έδιναν στη μάχη παρείχε ίδια κίνητρα με την παρουσία του σουλτάνου για τον οθωμανικό στρατό.


Ο Μωάμεθ ήξερε ότι έπρεπε να χτυπήσει πάλι πριν βαλτώσει η επίθεση. Τώρα, ή ποτέ, οι στρατιώτες του έπρεπε να αποδείξουν ότι ήταν ικανοί. Ιππεύοντας μπροστά με το άλογο του παρακινούσε τους στρατιώτες του να πολεμήσουν σαν ήρωες. Οι διαταγές που είχε εκδώσει ήταν σαφείς, και ο Μωάμεθ οδήγησε ο ίδιος τους άνδρες του με σταθερό βήμα στις παρυφές της τάφρου. Ήθελε ακόμα μία ώρα για να ξημερώσει, αλλά τα αστέρια έσβηναν «και το σκοτάδι της νύχτας έδινε τη θέση του στην αυγή». Σταμάτησαν στην τάφρο. Εκεί διέταξε «τους τοξότες, τους σφεντονιστές και τους τυφεκιοφόρους να σταθούν σε κάποια απόσταση και να χτυπήσουν στα δεξιά, εναντίον των αμυνομένων στον φράχτη και στο χιλιοχτυπημένο τείχος». Καταιγιστικά πυρά κατευθύνθηκαν στα τείχη: «Εκτοξεύθηκαν τόσα ακόντια και βέλη, που δεν μπορούσες να δεις τον ουρανό». Οι αμυνόμενοι αναγκάστηκαν να σκύψουν πίσω από το ανάχωμα, καθώς «το σύννεφο βελών και οβίδων έπεφτε σαν νιφάδες χιονιού». Με ένα άλλο σήμα το πεζικό προχώρησε «με μια δυνατή και τρομακτική πολεμική ιαχή» «όχι σαν Τούρκων αλλά σαν λιονταριών». Προχώρησαν προς το ανάχωμα ωθούμενοι από ένα τείχος θορύβου, το υπέρτατο ψυχολογικό όπλο του οθωμανικού στρατού, τόσο δυνατού, που ακουγόταν στην απέναντι ασιατική ακτή, οκτώ χιλιόμετρα μακριά από το στρατόπεδο τους. Ο ήχος από τα τύμπανα και τους αυλούς, οι κραυγές και οι βρισιές των αξιωματικών, ο βροντερός βρυχηθμός του κανονιού και οι διαπεραστικές κραυγές των ίδιων των ανδρών στόχευαν στο να απελευθερώσουν τη δική τους αδρεναλίνη και να σπάσουν τα νεύρα του αντιπάλου - πράγμα που κατάφεραν. «Με τον θόρυβο και τις φωνές τους έσπειραν τον τρόμο μέσα στην πόλη και μας πήραν την παλικαριά» κατέγραψε ο Μπάρμπαρο. Η επίθεση ήταν συντονισμένη και, ταυτόχρονη σε όλο το μήκος του χερσαίου τείχους, όπως σπάει το κύμα στην ακτή. Και πάλι οι καμπάνες των εκκλησιών χτύπησαν και πάλι οι άμαχοι κατέφυγαν στις προσευχές τους.


Το βαρύ πεζικό και οι γενίτσαροι «ρίχτηκαν ξεκούραστοι και με όρεξη στη μάχη». Πολεμούσαν μπροστά στον σουλτάνο τους και για την τιμή τους αλλά και για την ανταμοιβή που τους περίμενε αν έφταναν πρώτοι στις επάλξεις. Προχώρησαν προς το ανάχωμα χωρίς δειλία ή δισταγμό, «σαν άνδρες αποφασισμένοι να μπουν στην πόλη», και ήξεραν πώς να το καταφέρουν. Έριξαν κάτω τα βαρέλια και τους ξύλινους πυργίσκους με αγκιστρωτά κοντάρια, διέλυσαν τον σκελετό του αναχώματος, έστησαν κλίμακες στις επάλξεις και, καλύπτοντας τα κεφαλιά τους με τις ασπίδες, επιχείρησαν να ανεβούν, ενώ βροχή έπεφταν πάνω τους βράχοι και βλήματα. Οι αξιωματικοί από πίσω φώναζαν διαταγές και ο ίδιος ο σουλτάνος έτρεχε πάνω κάτω με το άλογο του φωνάζοντας και δίνοντας κουράγιο.

Από την άλλη πλευρά, οι κουρασμένοι Έλληνες και Ιταλοί μπήκαν στη μάχη. Ο Ιουστινιάνης με τους άνδρες του και ο Κωνσταντίνος, συνοδευόμενος από «όλους τους ευγενείς, τους σπουδαιότερους ιππότες και τους πιο γενναίους άνδρες του» πίεζε μπροστά από τους προμαχώνες με «λόγχες, τσεκούρια, δόρατα, κοντάρια και άλλα επιθετικά όπλα». Το πρώτο κύμα των στρατευμάτων του παλατιού «έπεσε, χτυπημένο από τις πέτρες, και σκοτώθηκαν πολλοί», αλλά έτρεξαν αμέσως άλλοι που τους αναπλήρωσαν. Δεν σημειώθηκε οπισθοχώρηση. Σύντομα μετατράπηκε σε μια σώμα με σώμα, πρόσωπο με πρόσωπο μάχη για τον έλεγχο του προμαχώνα, με κάθε πλευρά να πολεμά με απόλυτη πίστη στην τιμή, στον Θεό και στις μεγάλες ανταμοιβές οι μεν, στον Θεό και στην επιβίωση οι δε. Στην κλειστή μάχη ο τρομακτικός ήχος των φωνών γέμιζε τον αέρα - «οι ανάμεικτοι ήχοι από βλαστήμιες, απειλές, επιτιθέμενους, αμυνόμενους, από αυτούς που πυροβολούσαν, από αυτούς που πυροβολούνταν, από φονιάδες κι ετοιμοθάνατους, από αυτούς που από θυμό και, οργή έκαναν κάθε είδους αποτρόπαια πράγματα». Πίσω, τα κανόνια εκσφενδόνιζαν τα τεράστια βλήματα τους και, γεμίζοντας καπνό το πεδίο της μάχης, πότε έκρυβαν και πότε φανέρωναν τους μαχητές στον αντίπαλο. «Όλα έμοιαζαν απόκοσμα», σύμφωνα με τον Μπάρμπαρο.



Η μάχη συνεχίστηκε για μία ώρα, με τα τάγματα του σουλτάνου να σημειώνουν ελάχιστη πρόοδο. Οι αμυνόμενοι δεν έκαναν βήμα πίσω. «Τους απωθήσαμε σθεναρά», λέει ο Λεονάρδος, «αλλά πολλοί άνδρες μας τραυματίστηκαν και αποσύρθηκαν από το πεδίο. Ωστόσο, ο Ιουστινιάνης, ο διοικητής μας, ήταν ακόμα όρθιος και οι άλλοι λοχαγοί παρέμεναν στις θέσεις μάχης». Έφτασε μια στιγμή, δυσδιάκριτη στην αρχή, που αυτοί που ήταν μέσα στο ανάχωμα ένιωσαν την πίεση των Οθωμανών να χαλαρώνει λίγο. Ήταν το σημείο καμπής, η στιγμή που η μάχη έπαιρνε άλλη τροπή. Ο Κωνσταντίνος το διαπίστωσε και παρότρυνε τους μαχητές του. Σύμφωνα με τον Λεονάρδο, φώναξε στους άνδρες του: «Γενναίοι μου στρατιώτες, ο στρατός του αντιπάλου εξασθενεί, το στέμμα της νίκης είναι δικό μας. Ο Θεός είναι με το μέρος μας, συνεχίστε να πολεμάτε». Οι Οθωμανοί παρέπαιαν. Οι ταλαιπωρημένοι αμυνόμενοι βρήκαν νέο κουράγιο.












Το Παλάτι των Βλαχερνών - Το στρατηγείο του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου (photo του 19ου αιώνα).


Και τότε δύο παράξενα συμβάντα άλλαξαν την τροπή της μάχης. Πεντακόσια μέτρα μακρύτερα, προς το παλάτι των Βλαχερνών, οι αδελφοί Μποκιάρντο είχαν απωθήσει με επιτυχία τα στρατεύματα του Καρατζά Πασά, εκτελώντας εφόδους από την Κερκόπορτα, την κρυμμένη δίοδο σε μια γωνία των τειχών. Η πύλη αυτή ήταν γραφτό να επιβεβαιώσει την παλιά προφητεία. Επιστρέφοντας από μια εξόρμηση, ένας από τους Ιταλούς στρατιώτες δεν έκλεισε την πόρτα πίσω του. Καθώς είχε αρχίσει να ξημερώνει, κάποιοι άνδρες του Καρατζά Πασά εντόπισαν την ανοιχτή πόρτα και όρμησαν μέσα. Πενήντα κατάφεραν να ανεβούν τα εσωτερικά σκαλοπάτια και αιφνιδίασαν τους στρατιώτες στην κορυφή του τείχους. Μερικοί σφαγιάστηκαν, άλλοι προτίμησαν να πηδήξουν προς τον θάνατο. Δεν είναι ξεκάθαρο τι ακριβώς συνέβη μετά. Φαίνεται ότι οι εισβολείς απομονώθηκαν με επιτυχία πριν' κάνουν μεγαλύτερη ζημιά, κατάφεραν όμως να κατεβάσουν το λάβαρο του Αγίου Μάρκου και τα αυτοκρατορικά λάβαρα από κάποιους πυργίσκους και να τα αντικαταστήσουν με οθωμανικά.


Στο ανάχωμα, ο Κωνσταντίνος και ο Ιουστινιάνης δεν γνώριζαν τις εξελίξεις. Κρατούσαν τις θέσεις τους με αυτοπεποίθηση, όταν η ατυχία τους κατάφερε ένα πιο σοβαρό πλήγμα. Ο Ιουστινιάνης τραυματίστηκε. Για πολλούς ήταν ο Θεός των χριστιανών ή των μουσουλμάνων που απάντησε ή απέρριψε τις προσευχές και προκάλεσε αυτό το γεγονός. Για τους διαβασμένους Έλληνες ήταν μια στιγμή βγαλμένη κατευθείαν από τον Όμηρο: μια ξαφνική αλλαγή στην τροπή της μάχης που προκλήθηκε, σύμφωνα με τον Κριτόβουλο, από «την κακή και αδυσώπητη μοίρα», τη στιγμή που μια γαλήνια και ανελέητη θεά που παρακολουθεί τη μάχη με ολύμπια αποστασιοποίηση αποφασίζει να ανατρέψει το αποτέλεσμα, κάνοντας σκόνη τον ήρωα και λυγίζοντας τα γόνατα του.


Δεν υπάρχει ομοφωνία για το τι ακριβώς συνέβη, όλοι όμως αναγνωρίζουν τη σημασία του: επέφερε αναστάτωση στα γενοβέζικα στρατεύματα. Γνωρίζοντας τα γεγονότα που ακολούθησαν, οι περιγραφές είναι αποσπασματικές και αλληλοσυγκρουόμενες: ο Ιουστινιάνης «φορώντας την πανοπλία του Αχιλλέα», πέφτει στο έδαφος με μια δεκάδα τρόπους. Χτυπήθηκε από βέλος στο δεξί πόδι, χτυπήθηκε στο στήθος από βλήμα βαλλίστρας, μαχαιρώθηκε από κάτω στην κοιλιά ενώ πολεμούσε στον προμαχώνα. Ένα μολυβένιο βλήμα τον χτύπησε στο πίσω μέρος του χεριού και διαπέρασε την πανοπλία του, χτυπήθηκε στον ώμο από τουφέκι, χτυπήθηκε από πίσω από κάποιον συμπολεμιστή του κατά λάθος - ή σκόπιμα. Η πιο πιθανή εκδοχή είναι ότι χτυπήθηκε στο πάνω μέρος της πανοπλίας από μολυβένιο βλήμα και άνοιξε μικρή τρύπα, προκαλώντας σοβαρή εσωτερική βλάβη.


Ο Ιουστινιάνης πολεμούσε συνεχώς από την έναρξη της πολιορκίας και ήταν σίγουρα εξαντλημένος· πέρα από τις ανθρώπινες αντοχές. Είχε τραυματιστεί την προηγούμενη μέρα και αυτή η δεύτερη πληγή φαίνεται ότι επηρέασε το ηθικό του. Καθώς δεν μπορούσε να σταθεί και ήταν πληγωμένος πιο σοβαρά από ό,τι πίστευαν οι γύρω του, διέταξε τους άνδρες του να τον πάνε στο πλοίο για να του παρασχεθεί ιατρική φροντίδα. Πήγαν στον αυτοκράτορα να ζητήσουν το κλειδί για μια από τις πύλες. Ο Κωνσταντίνος τρομοκρατήθηκε από τον κίνδυνο που θα επέφερε η αποχώρηση του σημαντικότερου διοικητή και παρακάλεσε τον Ιουστινιάνη και τους αξιωματικούς του να μείνουν ώσπου να περάσει ο κίνδυνος, αλλά αυτοί αρνήθηκαν. Ο Ιουστινιάνης ανέθεσε τη διοίκηση σε δύο αξιωματικούς του και υποσχέθηκε να επιστρέψει μόλις φροντιζόταν η πληγή του. Παρά τη θέληση του, ο Κωνσταντίνος έδωσε το κλειδί. Η πύλη άνοιξε και η σωματοφυλακή του τον μετέφερε στη γαλέρα του στον Κεράτιο. Η απόφαση ήταν καταστροφική. Ο πειρασμός της ανοιχτής πύλης ήταν πολύ μεγάλος για τους άλλους Γενοβέζους, που, βλέποντας τον διοικητή τους να αποχωρεί, ξεχύθηκαν στην πύλη πίσω του.


Απελπισμένα ο Κωνσταντίνος και ο περίγυρος του επιχείρησαν να αναχαιτίσουν το κύμα φυγής. Απαγόρευσαν στους Έλληνες να ακολουθήσουν τους Ιταλούς στην έξοδο από τον θύλακα και τους διέταξαν να πυκνώσουν τις γραμμές και να γεμίσουν τα κενά στην πρώτη γραμμή. Ο Μωάμεθ φαίνεται ότι αντιλήφθηκε ότι η άμυνα παρουσίασε κενά και παρακίνησε τα στρατεύματα του για άλλη μία απόπειρα. «Φίλοι μου, πήραμε την πόλη!» φώναξε. «Λίγη ακόμα προσπάθεια και η πόλη είναι δική μας!»


Μια ομάδα γενίτσαρων υπό τις οδηγίες ενός από τους αγαπημένους αξιωματικούς του Μωάμεθ, του Καφερ Μπέη, έτρεξε μπροστά φωνάζοντας «Αλλάχου άκμπαρ -Ο Θεός είναι μεγάλος». Με το σύνθημα του σουλτάνου να αντηχεί στα αυτιά τους - «Εμπρός γεράκια μου, πολεμήστε λιοντάρια μου!» - και θυμούμενοι τις αμοιβές που υποσχέθηκε γι' αυτόν που θα υψώσει τη σημαία στα τείχη, όρμησαν προς το ανάχωμα. Στην πρώτη γραμμή, κραδαίνοντας μια οθωμανική σημαία, ήταν ένας γίγαντας, ο Χασάν από το Ουλουμπάτ, συνοδευόμενος από 30 συντρόφους του. Καλύπτοντας το κεφάλι του με την ασπίδα μπόρεσε να φτάσει στις επάλξεις, απωθώντας τους παραπαίοντες αμυνόμενους και βρέθηκε στην κορυφή. Κατάφερε να κρατηθεί στη θέση αυτή για λίγο με τη σημαία στο χέρι, εμπνέοντας τους γενίτσαρους να τον ακολουθήσουν. Ήταν μια χαρακτηριστική και συναρπαστική εικόνα του οθωμανικού θάρρους -ο γιγάντιος γενίτσαρος να καρφώνει τη σημαία του Ισλάμ στα τείχη μιας χριστιανικής πόλης-, προορισμένη να απαθανατιστεί στη μυθολογία του έθνους. Σύντομα όμως οι αμυνόμενοι ανασυντάχθηκαν και αντεπιτέθηκαν με μια ομοβροντία από πέτρες, ακόντια και βέλη. Έριξαν κάτω αρκετούς από τους 30 και στρίμωξαν τον Χασάν, τον γονάτισαν και τον κομμάτιασαν όμως τριγύρω όλο και περισσότεροι γενίτσαροι ανέβαιναν στον προμαχώνα και περνούσαν από τα κενά που δημιουργήθηκαν στο ανάχωμα. Σαν πλημμυρίδα που κατακλύζει παράκτιες οχυρώσεις, χιλιάδες άνδρες άρχισαν να μπαίνουν στον θύλακα απωθώντας αμείλικτα τους αμυνόμενους με το βάρος του αριθμού τους. Σύντομα στριμώχτηκαν στο εσωτερικό τείχος, μπροστά από το οποίο είχαν σκάψει ένα χαντάκι. Στον συνωστισμό, μερικοί έπεσαν μέσα και παγιδεύτηκαν. Καθώς δεν μπορούσαν να βγουν πάλι επάνω, σφαγιάστηκαν.


Ενόσω το άνοιγμα μεγάλωνε, όλο και περισσότεροι Οθωμανοί εισορμούσαν στον θύλακα. Πολλοί σκοτώθηκαν από τους αμυνόμενους που τους βομβάρδιζαν από το ανάχωμα, αλλά το κύμα ήταν πλέον ασταμάτητο. Σύμφωνα με τον Μπάρμπαρο, μέσα σε ένα τέταρτο μπήκαν 30.000 στον θύλακα, βγάζοντας «τέτοιες κραυγές, που νόμιζες ότι είσαι στην Κόλαση». Την ίδια στιγμή, εντοπίστηκαν οι σημαίες που υψώθηκαν από μερικούς εχθρούς που εισέβαλαν σε πύργους κοντά στην Κερκόπορτα και όλοι φώναζαν «η Πόλις εάλω». Πανικός κατέλαβε τους αμυνόμενους. Γύρισαν και άρχισαν να τρέχουν αναζητώντας τρόπο να διαφύγουν από τις αμπαρωμένες πύλες του θύλακα προς την πόλη. Την ίδια στιγμή οι άνδρες του Μωάμεθ άρχισαν να ανεβαίνουν στο εσωτερικό τείχος και πυροβολούσαν τους παγιδευμένους από ψηλά.


Υπήρχε μόνο μία δυνατή οδός διαφυγής - η μικρή έξοδος από την οποία είχε βγει λίγο πριν ο Ιουστινιάνης. Όλες οι άλλες ήταν κλειστές. Μια καταδιωκόμενη ανθρώπινη μάζα έπεσε πάνω στην πόρτα, πατώντας ο ένας τον άλλο στην προσπάθεια τους να διαφύγουν, «κι έτσι όλοι έγιναν ένα κουβάρι ζωντανών που τελικά εμπόδιζε την έξοδο σε όλους». Κάποιοι έπεσαν και ποδοπατήθηκαν μέχρι θανάτου, ενώ άλλοι σφαγιάστηκαν από το βαρύ πεζικό των Οθωμανών που τώρα σάρωνε τον θύλακα σε σχηματισμό. Ο σωρός των πτωμάτων υψώθηκε τόσο πολύ, που απέκλειε κάθε ελπίδα διαφυγής. Όσοι επέζησαν στο ανάχωμα χάθηκαν στη σφαγή που ακολούθησε. Μπροστά στις άλλες πύλες -τη Χαρσία και τη στρατιωτική του Πέμπτου- κείτονταν παρόμοιες στοίβες πτωμάτων, αφού αυτοί που έτρεξαν μέχρι εκεί δεν μπορούσαν να βγουν από τις κλειδωμένες εξόδους. Κάπου μέσα σε αυτό το αποπνικτικό συνονθύλευμα του πανικού και του χαμού είδαν τον Κωνσταντίνο για τελευταία φορά, περιστοιχισμένο από τους πιο πιστούς ακόλουθους του -τον Θεόφιλο Παλαιολόγο, τον Ιωάννη τον Δαλματό, τον Δον Φρανσίσκο ντε Τολέδο- να αγωνίζεται, να μάχεται απελπισμένα, να πέφτει, να ποδοπατιέται και να χάνεται από την Ιστορία ταξιδεύοντας στον μεταθανάτιο θρύλο. Ήταν οι τελευταίες του στιγμές, όπως τις περιέγραψαν μη αξιόπιστοι μάρτυρες, που, το πιο πιθανό, δεν ήταν παρόντες.


Ένα απόσπασμα γενίτσαρων σκαρφάλωσε πάνω στα νεκρά σώματα και διέλυσε τη στρατιωτική Πύλη του Πέμπτου. Καθώς έμπαιναν στην πόλη, κάποιοι στράφηκαν αριστερά προς τη Χαρσία Πύλη και την άνοιξαν από μέσα, ενώ άλλοι, κατευθυνόμενοι προς τα δεξιά, άνοιξαν την Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Οθωμανικές σημαίες άρχιζαν να κυματίζουν στον πρωινό άνεμο από τον ένα πύργο στον άλλο. «Τότε όλος ο υπόλοιπος στρατός όρμησε [...] και ο σουλτάνος στεκόταν μπροστά στο μεγάλο τείχος, όπου βρισκόταν το μεγάλο λάβαρο και τα λάβαρα με τις αλογοουρές και παρακολουθούσε τα τεκταινόμενα». Ξημέρωνε, ο ήλιος ανέτελλε. Οι Οθωμανοί στρατιώτες προχωρούσαν ανάμεσα στους πεσμένους αντιπάλους, αποκεφαλίζοντας νεκρούς και ετοιμοθάνατους. Μεγάλα αρπακτικά πουλιά έκαναν κύκλους από ψηλά. Η άμυνα είχε καταρρεύσει σε λιγότερες από πέντε ώρες.''


ΡΟΤΖΕΡ ΚΡΟΟΥΛΥ : «Κωνσταντινούπολη 1453. Η τελευταία μεγάλη πολιορκία». Εκδόσεις «ΩΚΕΑΝΙΔΑ» ΑΘΗΝΑ 2005. Σελίδες 368 – 387.


Η πολυετής πολιτική κρίση που έχει ξεσπάσει στην Τουρκία, ως απότοκο των παθογενειών της κοινωνίας της, που προέρχονται από την αρχέγονη συγκρότησή της, συμπίπτει, για μία ακόμη φορά, με την επέτειο της εδραίωσης της κοινωνίας αυτής, δηλαδή, με την πτώση της Κωνσταντινούπολης τα ξημερώματα της Τρίτης 29ης Μαΐου 1453, στα χέρια των Οθωμανών Τούρκων και του ανηλεούς, αλλά εκσυγχρονιστή για τα δεδομένα της εποχής, Σουλτάνου Μωάμεθ Β' του Πορθητή, του ονομαζόμενου Μεχμέτ Χαν μπέη Φατίχ.


Φυσικά, στην Κωνσταντινούπολη ήλθε το τέλος μιάς μακράς πορείας κατακτήσεων και θριάμβων, που άρχισε τρεισήμισυ αιώνες νωρίτερα, όταν το εξισλαμισμένο τουρκικό πολεμικό νομαδικό φύλο των μογγολικής καταγωγής Χιουνγκ νου κατέφθασε στον μικρασιατικό χώρο και σιγά – σιγά άρχισε να τον κατακτά και να εξισλαμίζει τους κατακτηθέντες λαούς της παρακμάζουσας ελληνόφωνης βυζαντινής αυτοκρατορίας, αναμειγνυόμενο με αυτούς και ενσωματώνοντας τους στην ευρύτερη κοινότητα των πιστών του Ισλάμ και λιγότερο στην τουρκική εθνική ιδέα. Το τελευταίο το έκαναν αιώνες αργότερα οι νεότουρκοι και ο Μουσταφά Κεμάλ.


Τους Τούρκους δεν τους έλαβαν στα σοβαρά οι παρακμάζοντες Βυζαντινοί – οι ελληνόφωνοι διοικούντες την Ρωμανία, όπως ονόμαζαν το κράτος τους οι σύγχρονοι κάτοικοί του. Διασκέδαζαν, μάλιστα, με την αμορφωσιά, την αγριότητα και τις παγανιστικές επιβιώσεις θεσμών και ιδεών, που ήσαν εγγενείς στις νομαδικές κοινότητες – φυλαρχίες των Μογγόλων Τούρκων. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι ηγέτες των Τούρκων κράτησαν, από την αρχή μέχρι το τέλος - δηλαδή μέχρι το 1922 όταν ο Μουσταφά Κεμάλ κατάργησε το σουλτανάτο στην Τουρκία -, ανάμεσα στα άλλα, τον προϊσλαμικό τίτλο των Χαν, που προερχόταν από την μογγολική τους καταγωγή και ήταν δηλωτικός της επιδίωξής τους για κυριαρχία επί των Κινέζων (οι οποίοι ανήκουν στην φυλή των Χαν), τους οποίους τρομοκρατούσαν με τις επιδρομές τους στην κινεζική ύπαιθρο και στους οποίους οφείλουν και την ονομασία τους – η λέξη «Τούρκος» προέρχεται από την κινεζική λέξη – φράση «του κίου» και σημαίνει «ο άνθρωπος – καβαλλάρης με την περικεφαλαία».


Αντίθετα μάλιστα, οι Ρωμιοί τους χρησιμοποίησαν στους διχαστικούς πολέμους που ενδημικά ξέσπαγαν στην αυτοκρατορία, ως απότοκο της ανόδου του φεουδαρχισμού στην Ανατολή και στην εξασθένιση του κεντρικού κράτους που διευθύνονταν από την Κωνσταντινούπολη, προς όφελος των κάθε λογής τοπαρχών, οι οποίοι μέσα σε ένα βάθος χρόνου γονάτισαν την αυτοκρατορία και δυσαρέστησαν τους μικροϊδιοκτήτες, οι οποίοι αναζήτησαν αλλού προστασία, απέναντι στους δυνατούς της εποχής. Μια προστασία, που, στην πορεία της ένταξής τους στις πολιτισμικές και κοινωνικές αξίες της εποχής και στην σύστοιχη εγκατάλειψη των νομαδικών αξιών των προπατόρων τους, την προσέφεραν οι Τούρκοι.


Έτσι οι Ρωμιοί έσκαψαν τον λάκκο τους και έπεσαν οι ίδιοι μέσα, ύστερα από μια σειρά ηττών που κατέστησαν ανεπίστρεπτες, μετά την μάχη του Ματζικέρτ και είχαν τελική κατάληξη της πτώση της Κωνσταντινούπολης – ένα όνειρο των μουσουλμάνων, Αράβων και μη, που κράτησε πάνω από 700 χρόνια και που διαρκώς διεψεύδετο, δημιουργώντας μύθους και θρύλους μέσα στην ισλαμική παράδοση και την πεποίθηση ότι η Πόλις δεν πέφτει, πεποίθηση που έχει τις ρίζες της στον ιδρυτή της ισλαμικής πίστης, δηλαδή στον Μωάμεθ τον αποκαλούμενο Προφήτη.


Η Κωνσταντινούπολη μπορούσε να πέσει νωρίτερα στα χέρια των Τούρκων, όταν ο πατέρας του Μωάμεθ Β' την πολιόρκησε ανεπιτυχώς, μία εικοσαετία περίπου νωρίτερα.


Το αστείο και συνάμα πικρό και τραγικό, για τους υπερασπιστές της, είναι ότι μπορούσε να μην πέσει, τότε που έπεσε, αφού τυχαία γεγονότα πάνω στην μάχη και μια εσφαλμένη εκτίμηση της κατάστασης μετά τον τραυματισμό του Ιουστινιάνη έφεραν τον πανικό στους αμυνόμενους και οδήγησαν στην κατάρρευση της άμυνας, ενώ ο Μωάμεθ θα τα μάζευε και θα έφευγε, αν οι 2.000 υπερασπιστές της Πόλης κρατούσαν.


Η Πόλη, όμως, κάποια στιγμή στο μέλλον θα έπεφτε, πιθανότατα στα χέρια του ίδιου του Μωάμεθ και μάλιστα είναι πιθανόν να έπεφτε αναίμακτα, χωρίς την μεγάλη σφαγή που ακολούθησε εκείνο το καταστροφικό πρωϊνό της 29ης Μαΐου 1453, η οποία σφαγή – συνοδευόμενη από δήωση και λεηλασία – κράτησε τρεις ημέρες και είχε σαν αποτέλεσμα να εξαφανιστεί όλος ο πληθυσμός της Κωνσταντινούπολης. Όσοι επέζησαν πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής και στην πόλη δεν έμεινε ούτε ένας.

Ο Μεχμέτ Χαν ο Πορθητής το είχε πει : «Η Πόλις αρκεί κενή».

Άξιζε αυτή η τύχη στους υπερασπιστές της; Έπρεπε αυτοί να αντισταθούν;

Βέβαιο είναι ότι, αν δεν αντιστέκονταν, θα επιβίωναν.


Ο Μωάμεθ επεδίωξε την ειρηνική παράδοση της πάλαι ποτε Βασιλίδος των πόλεων, για να αποφύγει την λεηλασία και την σφαγή, που σύμφωνα με το ισλαμικό δίκαιο και τα κρατούντα πολεμικά έθιμα των Τούρκων, ήταν υποχρεωμένος να επιτρέψει στους πολεμιστές του, μέσα σε μία κατακτημένη και όχι παραδομένη πόλη.

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, ο ηγέτης του πρώτου νεοελληνικού κράτους στον Μεσαίωνα (γιατί, μετά την Λατινική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης και του ελλαδικού χώρου την περίοδο 1204 – 1261, η Ρωμανία, μέσα από την συρρίκνωσή της είχε χάσει τον πολυφυλετικό της χαρακτήρα και βοηθούσης της παλαιάς ελληνοφωνίας του κράτους είχε αποκτήσει νεοελληνικά – ρωμαίϊκα χαρακτηριστικά) το αρνήθηκε κατηγορηματικά, μαζί με όλη την φιλοενωτική ελίτ της Πόλης.

Είχε άδικο από απόψεως τρέχουσας συγκυρίας, αν το δούμε στενά μέσα στα πλαίσια της εποχής του, διότι έδωσε έναν άνισο αγώνα, χωρίς ελπίδα και δεν έσωσε τους συμπολίτες του – απέναντι στους οποίους ήταν υπόλογος, ως ηγέτης.


Είχε δίκιο, αν δούμε την απόφαση που πήρε, μέσα σε βάθος χρόνου και εν όψει της ιστορικής προοπτικής και της εξέλιξης των γεγονότων στην ευρύτερη Ανατολή.


Κάποιος έπρεπε να αντισταθεί στην βαρβαρική πλημμυρίδα, που κατέπνιξε ολόκληρη την Ανατολή και απειλούσε άμεσα την Δύση, έστω και χωρίς ελπίδα νίκης. Κάτι ανάλογο έπραξε ο σπαρτιάτης βασιλιάς Λεωνίδας 1.900 χρόνια πριν από το 1453. Το ίδιο έπραξε και ο Παπαφλέσσας στο Μανιάκι, κάτι λιγότερο από 400 χρόνια μετά το 1453.

Τελικά, οι ''Πέρσες'' εκείνης της εποχής πέρασαν και κατακυρίευσαν όλη την Ανατολική Μεσόγειο και όχι μόνο. Τις καταστροφικές επιπτώσεις αυτής της νίκης των Τούρκων μουσουλμάνων τις ζούμε και σήμερα και τις ζει και ο ίδιος ο τουρκικός - εκτουρκισμένος πληθυσμός της σημερινής Τουρκίας.


Κυριότερη και υπεράνω όλων επίπτωση είναι ότι η τουρκική και μουσουλμανική επικράτηση στην ευρύτερη Ανατολή δεν επέτρεψε μια Αναγέννηση και έναν Διαφωτισμό στην Ανατολική Μεσόγειο, ακριβώς την ώρα που η Δύση, άρχιζε δειλά – δειλά να βαδίζει προς αυτές τις δύο ιστορικές περιόδους και άρχισε να καλπάζει προς την ανάπτυξη της επιστήμης, της τεχνολογίας, των ανθρωπιστικών ιδεών και την δημιουργία κοινωνικών και πολιτικών θεσμών που έθεταν τον άνθρωπο στο επίκεντρό τους.


Είπα παραπάνω ότι ο Μωάμεθ Β' ήταν εκσυγχρονιστής. Δυστυχώς, μετά από αυτόν, ο οπισθοδρομικός και θρησκόληπτος γιος του Βαγιαζήτ άρχισε να ανατρέπει την, σύγχρονη, με την εποχή του, πολιτική του πατέρα του και παρά τις όποιες επί μέρους αναλαμπές, η Οθωμανία κατέστη η βασική αιτία της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής, τεχνολογικής, επιστημονικής και φιλοσοφικής  καθυστέρησης της Ανατολής.


Δύο αιώνες μετά, η διχασμένη και ανίσχυρη το 1453 Δύση μπόρεσε να ανακόψει την Οθωμανική επέκταση στην Βιέννη και σταδιακά να διαλύσει την Οθωμανία, κομμάτι της οποίας περιέσωσε, εκσυγχρονίζοντάς το, μέσα στα πλαίσια του εφικτού, ο Μουσταφά Κεμάλ.

(Δείτε και το παλαιότερο δημοσίευμά μου στο "PETROUPOLIS FORUMS", με τίτλο : "29/5/1453 : Η πτώση της Κωνσταντινούπολης" http://www.phpbbserver.com/pfor/viewtopic.php?t=1008&mforum=pfor  ).

Κυριακή, 23 Μαΐου 2010

Οιονεί δημόσιο χρέος της ευρωζώνης θα γίνει το ελληνικό δημόσιο χρέος (το οποίο, παρά τα όσα λέγονται, είναι αντιμετωπίσιμο) και θα εξυπηρετείται από την Ε.Κ.Τ.

"Το άρθρο του αγαπητού κ. Τάσου Αβραντίνη περιέχει κάποιες περιορισμένες αλήθειες, σχετικά με την εξέλιξη του ελληνικού δημόσιου χρέους, μέσα στις συνθήκες της πειραματικής έντονης οικονομικής κρίσης, στην οποία μας έρριξαν οι γερμανικές χρηματοπιστωτικές και πολιτικές ελίτ, αλλά ο αρθρογράφος, βλέποντας τα πράγματα και την εξέλιξή τους in short term, σφάλλει διότι δεν βλέπει την φρενήρη δυναμική, που ο εγκλωβισμός και η ταυτοποίηση της ύφεσης ως «κρίσης της ευρωζώνης», έφερε στην λιμνάζουσα ευρωζώνη και η οποία δυναμική, μπορεί να έχει οδηγήσει σε μια σειρά από απερίγραπτες βλακείες τις γραφειοκρατικές ελίτ των ηγετικών χωρών της, με προεξάρχουσα την Γερμανία – βλακείες που επέτειναν την αποκαλυφθείσα θεσμική κρίση της ευρωζώνης -, αλλά συγχρόνως έχει ενεργοποιήσει τα επιβιοτικά αντανακλαστικά του ελλιπέστατου ευρωπαϊκού θεσμικού συγκροτήματος, το οποίο από την έναρξη της ελληνικής κρίσης έχει προβεί σε σημαντικότατα και έως πρόσφατα πρωτοφανή και καθόλου αναμενόμενα βήματα στην προσπάθειά του να επιβιώσει, προς το συμφέρον όλων των κυρίαρχων εξουσιαστικών μερών που το συναποτελούν.


Για το ελληνικό χρέος, που παρά το, όντως, μεγάλο μέγεθός του και παρά τα όσα λέγονται, πρέπει να πω ότι δεν είναι τέτοιας έκτασης, που να δικαιολογεί την παρούσα αντίδραση των διεθνών γραφειοκρατικών χρηματοπιστωτικών αγορών, ούτε και αποτελεί ουσιώδες πρόβλημα για την ευρωζώνη, η συζήτηση εδράζεται σε μια ανορθολογική βάση και έχει αποκτήσει έντονα ιδεολογικά χαρακτηριστικά (ο όρος ιδεολογικός χρησιμοποιείται με την έννοια της ψευδούς συνειδήσεως), τα οποία συσκοτίζουν το συζητούμενο θέμα, αντί να το διαυγάσουν, με φυσικό αποτέλεσμα την εξαγωγή εσφαλμένων συμπερασμάτων.

Το πρόβλημα με το ελληνικό χρέος έχει να κάνει, ουσιαστικά, με τον διαρκή φόβο των διεθνών χρηματοπιστωτικών αγορών ότι το περιβάλλον της παρούσας διεθνούς ύφεσης, που επιδεινώνεται από την πολιτική του σκληρού ευρώ και τον επιδιωκόμενο περιορισμό των δημοσιονομικών ελλειμμάτων στα προβλεπόμενα επίπεδα του «ζουρλομανδύα» του 3% της Συνθήκης του Μάαστριχτ, θα οδηγήσει σε μια βραχυπρόθεσμη, ή μακροπρόθεσμη, αθέτηση αποπληρωμής των σωρευθέντων κρατικών χρεών, γεγονός το οποίο θα οδηγήσει – αν επισυμβεί – σε μια κατάρρευση της διεθνούς αγοράς κρατικών ομολόγων και του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος, με ανυπολόγιστες καταστροφικές επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία.

Αυτόν τον φόβο αναζωπύρωσε η βλακώδης πολιτική των ευρωζωνιτών (Τρισέ και Μέρκελ), απέναντι στο ελληνικό ζήτημα, το οποίο, με την επίδειξη μιας εκπληκτικά τεράστιας και τερατώδους πολιτικής ανευθυνότητας και απρονοησίας, ανέδειξε ο ΓΑΠ, μετατρέποντάς το από ένα οξύ πρόβλημα δημοσιονομικής διαχείρισης σε βαθιά πιστωτική κρίση της χώρας, η οποία κατέληξε στο να κοπεί κάθε πίστωση στην χώρα από τις διεθνείς χρηματοπιστωτικές αγορές, οι οποίες είδαν τους πιο μεγάλους τους εφιάλτες να οδηγούνται στο να γίνουν μια χειροπιαστή πραγματικότητα, στην περίπτωση της Ελλάδας και στον γενικό χαμό, που ακολούθησε, μετά από την σύγκρουση ΓΑΠ – Τρισέ (αφού προηγουμένως ο ανεκδιήγητος ΓΑΠ και ο μοιραίος Παπακωνσταντίνου, δημοσιοποίησαν ότι το ελληνικό δημόσιο έλλειμμα ανερχόταν στο 12,7% και … το επέκτειναν προκειμένου να το χρεώσουν στην ΝΔ και μίλησαν για την … χρεωκοπία της χώρας, ενώ έβγαιναν για να ζητήσουν δανεικά, από μια διεθνή αγορά, η οποία βρίσκεται στην κατάσταση, που, όπως περιέγραψα προηγουμένως, φοβάται και περιμένει ότι θα βαρέσει κανόνι!), για το ζήτημα του ποιός προσδιορίζει την ελληνική δημοσιονομική πολιτική (η ΕΚΤ ή η ελληνική κυβέρνηση) και για το θέμα της αναγνωρισιμότητας, ή μη, από την ΕΚΤ των ελληνικών ομολόγων, ως μέσων πληρωμών – ένα θέμα, που χρησιμοποιήθηκε, βλακωδώς, από τον Τρισέ, προκειμένου να πιέσει τον ΓΑΠ για να ασκήσει μια περιοριστική δημοσιονομική πολιτική.

Όλα αυτά έφεραν την νέα μεταναζιστική Κατοχή στην χώρα, οι αφέντες της οποίας χρησιμοποιούν πολιτικές οι οποίες είναι αδιέξοδες και – αργά ή γρήγορα – θα αναιρεθούν, διότι είναι έντονα αντιαναπτυξιακές και θα αντικατασταθούν από ένα NEW DEAL, ανάλογο με αυτό των ΗΠΑ, συνδυασμένο με μια έντονη ρυθμιστική παρέμβαση (διεθνούς και κρατικού χαρακτήρα) στον χώρο των διεθνών χρηματοπιστωτικών αγορών, οι οποίες λειτουργούν με αυτούς τους φόβους που περιέγραψα, αλλά και με μια έντονη κανιβαλική συμπεριφορά, η οποία φέρνει, ολοένα και πιο κοντά, την πραγματοποίηση του εφιάλτη, τον οποίον προσπαθούν να ξορκίσουν, δηλαδή την αδυναμία εξυπηρέτησης του χρέους των κρατών (το οποίο υπερβαίνει κατά πολύ το παγκόσμιο ΑΕΠ, φθάνοντας σε μεγέθη της τάξης άνω των 100 τρισεκατομμυρίων δολλαρίων, όταν το παγκόσμιο ΑΕΠ μόλις φθάνει τα 72 τρισεκατομμύρια δολλάρια) και την επακόλουθη κατάρρευση του συστήματος.

Το ελληνικό δημόσιο χρέος των 310 δισ. ευρώ (σε σχέση με το επίσημο ελληνικό ΑΕΠ των 240 δισ. ευρώ και το πραγματικό ελληνικό ΑΕΠ των 334 δισ. ευρώ) είναι ελάχιστο, για την ευρωζώνη και είναι αντιμετωπίσιμο, χωρίς τα ζουρλομανδυακά μέτρα των νεοβάρβαρων κατακτητών της χώρας και των ντόπιων (επιπέδου Τσολάκογλου) ανδρεικέλων τους, που τους έφεραν, παραδίδοντάς τους τα κλειδιά της διακυβέρνησης της χώρας.

Στην παρούσα φάση και αυτό που τώρα με ενδιαφέρει, είναι το να σταθώ στο θέμα, που αφορά το ελληνικό χρέος, μέσα στην παρούσα δυναμική εξέλιξη των θεσμών της ευρωζώνης, οι ταγοί της οποίας οδηγούνται από την εξέλιξη των πραγμάτων στην κονιορτοποίηση και παραβίαση όλων των ανεπαρκών και εξωπραγματικών θεσμών της (με πρώτον από όλους αυτόν της ΕΚΤ, η οποία – όπως η ασημαντότητά μου είχε προβλέψει – οδηγείται στο να γίνει μια ουσιαστική Κεντρική Τράπεζα σαν το FED).

Θα επαναφέρω εδώ μια παλαιά πρόβλεψή μου, η οποία συζητείται τώρα και στην ευρωζώνη και την οποία, τότε, η Μέρκελ και οι γερμανικές ελίτ αρνούνταν να συζητήσουν και στην οποία ακόμα αντιστέκονται και η οποία καθιστά την όλη κουβέντα, που γίνεται εδώ, άνευ ουσίας και περιεχομένου, αφού η εν λόγω κουβέντα γίνεται πάνω στην βάση της εσωτερικής διαχείρισης του ελληνικού δημόσιου χρέους :

Το ελληνικό δημόσιο χρέος (όπως και όλα τα κρατικά χρέη των χωρών της ευρωζώνης) οδηγείται στο να μετατραπεί σε οιονεί δημόσιο χρέος της ευρωζώνης και η εξυπηρέτησή του θα αναληφθεί από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Θυμίζω εδώ στον αγαπητό rebel, αλλά και στον φίλτατο Σπυρίδωνα το θέμα στο μπλογκ μου (το οποίο είναι αναδημοσίευση μιας παλαιάς συζήτησής μας στο e-rooster) : «Η Συμφωνία της 25/3/2010 για τον μηχανισμό στήριξης της Ελλάδας : Μια αργή γραφειοκρατική απόκριση μπροστά σε πιεστικές ανάγκες» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/04/2532010_23.html (και http://e-rooster.gr/03/2010/2322#comment-129951 ), όπου είχα θέσει αυτό το ζήτημα της ανάληψης του ελληνικού δημόσιου χρέους από την ΕΚΤ.

Οι ευρωζωνίτες δεν έχουν άλλη οδό, από αυτήν, αν θέλουν να επιβιώσουν και να περισώσουν το ευρώ τους, το οποίοι αποφάσισαν, επιτέλους, με πολλή δυσθυμία είναι η αλήθεια, να "πληθωρίσουν", με την ιστορική παρέμβαση της 10/5/2010 της Ε.Κ.Τ. στην διεθνή αγορά των κρατικών ομολόγων (παρά την αντίσταση των Γερμανών, που μειοψήφησαν στο Δ. Σ. της κεντρικής ευρωτράπεζας), την οποία επέβαλε ο Ομπάμα και οι πιεστικές ανάγκες του διεθνούς οικονομικού συστήματος, λόγω του ελληνικού προβλήματος, το οποίο η βλακώδης διαχείριση των ευρωζωνιτών κατέστησε καταλύτη, που οδηγούσε σε ένα νέο οικονομικό κραχ, το οποίο οι ΗΠΑ δεν είχαν διόλου ανάγκη να βρουν μπροστά τους, την στιγμή που η αμερικανική οικονομία ανακάμπτει.

Όπως, έχω αναφέρει και σε παλαιότερες συζητήσεις (ενδεικτικά : «Γιατί η ύφεση απαιτεί ένα γενικό bailout και συγκεκριμένες ρυθμίσεις στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, έως και την κρατικοποίησή του» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/05/bailout-ex-european-gkara.html και http://e-rooster.gr/03/2010/2299#comment-129809 και http://e-rooster.gr/03/2010/2299#comment-129812 και «Το αποτυχημένο γερμανικό μοντέλο, που βλέπει το ευρώ ως υποκατάστατο του σκληρού deutschemark και οι καταστροφικές συνταγές του για την ευρωζώνη» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/05/deutschemark.html ( και http://e-rooster.gr/03/2010/2322#comment-129879 και http://e-rooster.gr/03/2010/2322#comment-129910 ), τώρα, πάνω στην ώρα της ύφεσης δεν είναι η ώρα του ξεκαθαρίσματος του ποιος είναι ο καλός και ποιος είναι ο κακός της υπόθεσης. Τώρα είναι η ώρα της διάσωσης όλων.

Ιδού ένα παράδειγμα λιγότερο και περισσότερο ορθολογικά διαρθρωμένων οικονομιών, που κτύπησε αποφασιστικά η ορμητική έλευση της σύγχρονης ύφεσης, η οποία εγκλωβίστηκε στην ευρωζώνη :

ΕΛΛΑΔΑ :


2008 :


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 32.100 $.


ΑΕΠ : 343,8 δισ. $


ΕΣΟΔΑ : 126,5 δισ.$


ΕΞΟΔΑ : 144,4 δισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 36,79%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 42,00%


ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ : 97,4%.


2009 :


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 32.100 $.


ΑΝΑΠΤΥΞΗ : -2,%


ΑΕΠ : 339,2 δισ. $


ΕΣΟΔΑ : 108,7 δισ.$


ΕΞΟΔΑ : 145,2 δισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 32,06%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 42,81%.


ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ : 108,1%.

https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html


ΓΕΡΜΑΝΙΑ :


2008:


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 35.500 $.


ΑΕΠ : 2,925 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ : 1,591 τρισ. $


ΕΞΟΔΑ : 1,591 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 54,39%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 54,39%


2009:


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 34.200 $.


ΑΝΑΠΤΥΞΗ : -5%


ΑΕΠ : 2,812 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ : 1,398 τρισ.$


ΕΞΟΔΑ : 1,540 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 49,71%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 54,76%.


ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ : 77,2%.

https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html .

Η αντιμετώπιση του προβλήματος έχει να κάνει με ένα NEW DEAL, με την επαναφορά της οικονομίας σε συνθήκες ανάπτυξης και γι’ αυτό χρειάζεται, εκτός από την κοπή του χρήματος (που έκαναν και θα εξακολουθήσουν να κάνουν οι ευρωζωνίτες και η ΕΚΤ, όπως, επίσης, η ασημαντότητά μου προέβλεψε) και η εξασφάλιση της αύξησης της ταχύτητας της κυκλοφορίας του, μέσα από ένα πρόγραμμα μαζικών και στοχευμένων δημόσιων επενδύσεων, που θα ανατάξουν την ενεργό ζήτηση και τις ιδιωτικές επενδύσεις.


Μετά από την διάσωση και των δύο παραπάνω παραδειγμάτων, μπορούν να αναζητηθούν οι καλοί και οι κακοί της υπόθεσης και να ληφθούν τα προσήκοντα μέτρα, για την διόρθωση των κακώς κειμένων.

Οι ευρωζωνίτες το μαθαίνουν αυτό. Μπορεί να το μαθαίνουν αργά και βασανιστικά, αλλά το μαθαίνουν. Και σε κάθε περίπτωση το μαθαίνουν γρηγορότερα από ότι πριν από τον Δεκέμβριο του 2009, δηλαδή πριν τον εγκλωβισμό της ύφεσης αποκλειστικά στην ευρωζώνη.


Και θα μάθουν ακόμα πιο γρήγορα στο μέλλον, διότι οι ανάγκες τρέχουν και οι αγορές γίνονται και θα γίνονται ολοένα και πιο πιεστικές, αφού έχουν ανακαλύψει το τεράστιο μέγεθος των ανεπαρκειών του ευρωζωνικού οικοδομήματος.

Ήδη οι γραφειοκρατικές χρηματοπιστωτικές αγορές έχουν στοχοποιηθεί – όπως και πάλι η ασημαντότητά μου προέβλεψε – και τα περιοριστικά και ρυθμιστικά μέτρα των Μέρκελ και Ομπάμα είναι κάτι το χειροπιαστό πλέον, έστω και αν δεν είναι επαρκή. Όμως, η πορεία που ήδη δρομολογήθηκε, θα οδηγηθεί στην τελική της κατάληξη, η οποία είναι η επαναφορά των προτεραιοτήτων στην πραγματική οικονομία και στις ανάγκες της και όχι στην, εν πολλοίς, εικονική χρηματοπιστωτική οικονομία των ραντιέρηδων (για να θυμηθούμε τον αείμνηστο λόρδο Κέϋνς), θεσμικών ή μη.

Αλλιώς, οι ευρωζωνίτες θα πρέπει να το πάρουν απόφαση ότι ευρωζώνη τέλος. Και αυτό δεν το επιθυμούν – παρ' όλ' αυτά, όμως, το τέλος της ευρωζώνης είναι ένα ενδεχόμενο, που, αν και ολοένα απομακρύνεται από το προσκήνιο, δεν μπορεί να αποκλειστεί…

(Δείτε και τα θέματα : «Προς ελληνικό bailout, λόγω του φόβου ότι θα σκάσει η βραδυφλεγής βόμβα της φούσκας των προϊόντων (κρατικά ομόλογα, παράγωγα και μετοχές) του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/04/greekbailout.html και «Η διεθνής χρηματοπιστωτική φούσκα, το ελληνικό bailout και οι ανεπάρκειες του ΓΑΠ, που έφεραν την νέα Κατοχή» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/04/bailout-gap.html και «Το ελληνικό bailout μας δείχνει ότι τα κράτη δεν χρεωκοπούν, παρά τα όσα προπετώς είπε η Μέρκελ» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/05/bail-out.html και «Όχι στη νέα κατοχή. – Το ερώτημα είναι : Είμαστε υπέρ ή κατά;» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/05/oxistineakatoxi.html και «15/2/2010 – 3/3/2010 : Η Ελλάδα υπό μια μοντέρνα μεταναζιστική κατοχή (Μια συζήτηση με τους καλούς φίλους seiji otaku και rebel@work» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/03/1522010-332010-seiji-otaku-rebelwork_14.html )."



(Σχόλιό μου http://e-rooster.gr/05/2010/2538#comment-132818 της 22/5/2010 στο άρθρο του κ. Τάσου Αβραντίνη, με τίτλο : "Ζητείται ελπίς" http://e-rooster.gr/05/2010/2538 ).

Παρασκευή, 21 Μαΐου 2010

Το αποτυχημένο γερμανικό μοντέλο, που βλέπει το ευρώ, ως υποκατάστατο του σκληρού deutschemark και οι καταστροφικές συνταγές του για την ευρωζώνη. (Τα ελληνικά χάλια δεν δικαιολογούν την αδιέξοδη αντιαναπτυξιακή πολιτική της γερμανικής ελίτ).

"Τα δικά μας χάλια είναι το ένα σκέλος του προβλήματος.


Το άλλο σκέλος του προβλήματος είναι αυτό που τώρα συμβαίνει στην θεσμικά παιδαριώδη ευρωζώνη, η οποία δεν είναι εκ των συνθηκών της ικανή να μοιράσει δυό γαϊδουριών άχυρα, όπως και οι εντόπιοι πολιτικοί ταγοί.


Ο κ. Ανδριανόπουλος περιγράφει το θεσμικό αδιέξοδο των Συνθηκών της ευρωζώνης, σαν κάτι το εντελώς φυσιολογικό, υποκρινόμενος (; ) ότι δεν αντιλαμβάνεται το ουσιώδες ευρωπαϊκό πρόβλημα, το οποίο, ανάμεσα στα άλλα είναι και πρόβλημα δημοκρατικής νομιμοποίησης :

Wolfgang Schauble - Angela Merkel : Το δίδυμο της αποτυχίας.



 Στην ευρωζώνη δημιουργήθηκε ένα ενιαίο νόμισμα, χωρίς θεσμική βαθύτητα, δηλαδή, χωρίς ουσιαστικά ενιαία αγορά, χωρίς την παροχή της απαραίτητης οικονομικής και δημοσιονομικής ασφάλειας, χωρίς μια πραγματική Κεντρική Τράπεζα, που να έχει ελεγχόμενες αρμοδιότητες και το κυριώτερο, χωρίς πολιτική – κρατική ομοσπονδιακή ενότητα, η οποία να παίζει τον ρόλο του εγγυητή – συντονιστή και ρυθμιστή όλων των προαναφερθεισών κοινωνικοοικονομικών λειτουργιών.


Πως είναι δυνατόν, σε μια οικονομία με ένα ενιαίο νόμισμα, οι Συνθήκες που δημιούργησαν αυτήν την (πλασματική; ) οικονομική ενότητα και την έδεσαν στο άρμα ενός ενιαίου νομίσματος, να μην επιτρέπουν την ενίσχυση μιας ελλειμματικής Πολιτείας, που αποτελεί συστατικό στοιχείο αυτής της ενότητας;


Που, ιστορικά, λειτούργησε ένα τέτοιο μοντέλο οικονομικής ένωσης (πέρα από την αλήστου μνήμης «λατινική ένωση» του 19ου αιώνα, η οποία γρήγορα αποτέλεσε ιστορία), με ενιαίο νόμισμα και ανύπαρκτη ομοσπονδιακή κρατική ενότητα και δομή;


Πουθενά. Απλούστατα, διότι στις Η.Π.Α. π.χ. είναι αδιανόητο η κεντρική κυβέρνηση και το FED να αφήσουν ακάλυπτη την Αριζόνα, ή την Ντακότα, αν και όταν αυτές εμφανίσουν οικονομικά προβλήματα. Οι Η.Π.Α., όμως, πέρα από το ενιαίο νόμισμα (το δολλάριο) έχουν και ένα ενιαίο κράτος και μια κεντρική κυβέρνηση, με πλήρεις αποφασιστικές αρμοδιότητες στα οικονομικά θέματα και με μια Κεντρική Τράπεζα, η οποία ασκεί οικονομική πολιτική, που ελέγχεται από την κεντρική κυβέρνηση, η οποία λογοδοτεί στους πολίτες και στις Πολιτείες της Ομοσπονδίας, αφού εκλέγεται από αυτούς και αυτές.


Στην Ευρώπη, πέρα από το κοινό νόμισμα, ουδέν, εκ των παραπάνω, υπάρχει και ό,τι έγινε, έγινε για να μπορούν οι γερμανικές ελίτ (και από κοντά και οι γαλλικές και οι άλλες) να έχουν τις απαραίτητες αγορές, για την τεράστια εξαγωγική τους βιομηχανία, με φθηνό κόστος και χωρίς τον ενοχλητικό ανταγωνισμό από τις εξωευρωπαϊκές επιχειρήσεις.


Αυτή είναι η αλήθεια. Και καλόν είναι, βέβαια, να βλέπουμε τα δικά μας χάλια και να θέλουμε να τα διορθώσουμε (και η ελληνική πολιτική, κοινωνική και οικονομική ελίτ ουδόλως ενδιαφέρθηκε, στην περίοδο των παχιών αγελάδων, να διορθώσει τα πλείστα κακώς κείμενα στην ελληνική οικονομία και κοινωνία), αλλά αυτό δεν πρέπει να μας καθιστά τυφλούς και να μην βλέπουμε τα χάλια των άλλων. Τα οποία χάλια των άλλων δεν είναι καθόλου λίγα.


Και εδώ πρέπει να τονιστεί ότι, από απόψεως οικονομικής συμπεριφοράς, όσον αφορά το σύγχρονο πρόβλημα της οικονομικής ύφεσης και της συναφούς με αυτήν έλλειψης ενεργού συναθροιστικής ζητήσεως, το γερμανικό οικονομικό μοντέλο υπήρξε ένα αποτυχημένο μοντέλο και ήταν και αυτό μια από τις αιτίες που ξέσπασε και τώρα συντηρείται η οικονομική ύφεση.


Κατά την περίοδο, πριν από την ορμητική έλευση της παρούσας ύφεσης, όλα ήσαν καλά και κουκουλώνονταν. Και τα ελλείμματα των άλλων (εμπορικά και δημοσιονομικά), που μεταφράζονταν σε πλεονάσματα της Γερμανίας, καθώς και η χαλαρή τους οικονομική πολιτική, η οποία, μέσα από το κούφιο ιδεολόγημα της «αειφόρου ανάπτυξης», τροφοδοτούσε την αναπτυξιακή διαδικασία και μέσω αυτής, την αύξηση των γερμανικών εξαγωγών και τον συνεχή πλουτισμό όλων – ειδικώς των γερμανικών ελίτ προεχόντως, λόγω του διαρκούς μισθωτικού ντάμπινγκ, που επέβαλαν στον αφελή γερμανικό μισθωτικό πληθυσμό οι ανεκδιήγητες κυβερνήσεις της γερμανικής αριστεράς.


Όλα αυτά έλαβαν τέλος, όταν ήλθε στο προσκήνιο η δραματική και απότομη πτώση της συναθροιστικής ενεργού ζητήσεως στο οικονομικό οικοδόμημα της ευρωζώνης. Τώρα, οι γερμανικές χρηματοπιστωτικές και πολιτικές ελίτ (και από κοντά και η εξαγωγική τους βιομηχανία) και οι ευρωγραφειοκράτες θυμήθηκαν τις Συνθήκες – κουρελούδες της ευρωζώνης και αρνούνται να «βάλουν το χέρι στην τσέπη», επικαλούμενες, ανάμεσα στα άλλα και την ανάλογη και δικαιολογημένη άρνηση των μισθωτών εργαζομένων στην Γερμανία, επειδή εκεί ήδη οι ελίτ έχουν βάλει χέρι στην τσέπη τους, εδώ και πολύν καιρό.


Για τον ερχομό της σύγχρονης οικονομικής ύφεσης και την απόδραση του καταναλωτή από την αγορά, μια απόδραση, που έφερε την μεγάλη πτώση της παγκόσμιας συναθροιστικής ζητήσεως και την σύστοιχη πτώση της παγκόσμιας κατανάλωσης, οι γερμανικές χρηματοπιστωτικές ελίτ δεν είναι καθόλου αθώες (αν και οι πρώτες ευθύνες ανήκουν στις αμερικανικές χρηματοπιστωτικές ελίτ). Οι ευθύνες των γερμανικών ελίτ είναι τεράστιες, λόγω της μακροχρόνιας άρνησής τους να επιτρέψουν την αύξηση της γερμανικής εσωτερικής ενεργού ζητήσεως και τούτο για εντελώς στενούς συμφεροντολογικούς λόγους, που έχουν να κάνουν με την άρνησή τους να προβούν σε αναδιανομή του εισοδήματος της χώρας τους και την στήριξη του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος της εξαγωγικής τους βιομηχανίας, της οποίας τα κέρδη επιδιώκουν να στηρίξουν, πάση θυσία, εις βάρος των άλλων μελών της ευρωζώνης.


Αλλά η ευρωζώνη δεν μπορεί να λειτουργεί, ως μονόδρομος υπέρ των συμφερόντων των γερμανικών χρηματοπιστωτικών και βιομηχανικών ελίτ και των θεραπαινίδων τους, των Γερμανών πολιτικών, μοιράζοντας την φτώχεια στους άλλους, αντί να μοιράζουν τον αυξανόμενο πλούτο. Και τούτο διότι τελικά αυτό που κάνουν είναι να μοιράζουν και την φτώχεια στην ίδια την Γερμανία, της οποίας η θέση είναι και θα καθίσταται, συν τω χρόνω, επισφαλής, όσο συνεχίζεται αυτή η κατάσταση, δηλαδή ο εγκλωβισμός και ο εντοπισμός της οικονομικής ύφεσης στην ευρωζώνη, η οποία ύφεση κινδυνεύει να μετατραπεί σε οικονομική κρίση, όσο ακολουθείται αυτή η πολιτική του σκληρού ευρώ, η οποία πρέπει να αλλάξει, με την πολιτική των κυμαινόμενων ισοτιμιών και την επεκτατική νομισματική πολιτική, δηλαδή τη κοπή άφθονου και φθηνού νομίσματος, για να εισέλθει η ευρωζώνη σε ρυθμούς ανάπτυξης.


Και όταν γίνει αυτό, τότε έχουν θέση και οι πολιτικές για την αντιμετώπιση του χρέους των κρατών (το οποίο και στην Γερμανία δεν είναι καθόλου λίγο) και όλα τα σχετικά.


Καλόν είναι, λοιπόν, επαναλαμβάνω να βλέπουμε τα δικά μας λάθη, τα οποία δεν είναι καθόλου λίγα και καθόλου επουσιώδη.


Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να βλέπουμε, ή ότι πρέπει να αγνοούμε, τα λάθη των άλλων.


Και οι ευρωτραπεζίτες, οι ευρωγραφειοκράτες και οι γερμανικές χρηματοπιστωτικές ελίτ ακολουθούν μια πολιτική που κάνει ζημιά στην ευρωζώνη και στις χώρες που την συναποτελούν. Και φυσικά στην ίδια την Γερμανία.


Θα την αλλάξουν αυτήν την πολιτική. Αλλιώς ευρωζώνη τέλος…

[Δείτε και το : http://e-rooster.gr/03/2010/2299#comment-129843 , αλλά και στο μπλογκ μου το θέμα, με τίτλο : «15/2//2010 – 3/3/2010 : Η Ελλάδα υπό μια μοντέρνα μεταναζιστική γερμανική κατοχή» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/03/1522010-332010-seiji-otaku-rebelwork_14.html , αλλά και τα : «Η ύφεση, η ανισοκατανομή των εισοδημάτων, η κρατική επιχειρηματικότητα και ο έλεγχος της αλυσίδας μισθών – τιμών – κερδών – εισοδημάτων» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/03/blog-post.html , «Milton Friedman και John Kenneth Galbraith : Διαφορετικές πορείες και κοινές προσεγγίσεις. Η περίπτωση του θεσμού του «ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος».» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/03/milton-friedman-john-kenneth-galbraith.html , «Το ελληνικό κράτος, η ύφεση, η ανάπτυξη, ο κορπορατισμός και η σταδιακή εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/02/pelerin.html , «Προϋπολογισμός 2010 : Ένας Προϋπολογισμός μακροχρόνιας αντιαναπτυξιακής λογικής και ομιχλώδους στόχευσης» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2009/11/proypologismos-2010.html ].


Εμείς φταίμε για τα χάλια μας, αγαπητέ Κώστα. Δεν υπάρχει αντίρρηση σε αυτό.


Αλλά και οι ευθύνες των Γερμανικών ελίτ (που δεν είναι orderlies – μάλλον orderlies των γερμανικών ελίτ είναι οι Έλληνες πολιτικοί, οι οποίοι στέκονται ψοφοδεείς απέναντί τους) δεν είναι καθόλου λίγες και για όσα συμβαίνουν στην χώρα μας, αφού, για εντελώς συμφεροντολογικούς λόγους, τους οποίους, παραπάνω περιέγραψα, καλλιέργησαν και υπέθαλψαν αυτήν την κατάσταση.


Αλλά το κυριότερο δεν είναι αυτό. Το κυριότερο είναι ότι η γερμανική πολιτική, που στοχεύει στον στραγγαλισμό της εσωτερικής ενεργού συνολικής ζητήσεως στην ευρωζώνη, είναι καταστροφική και για την ευρωζώνη και για την Γερμανία, της οποίας η χρηματοπιστωτική θέση διαρκώς επιδεινώνεται στις διεθνείς γραφειοκρατικές αγορές – μην ξεχνάμε ότι και η Γερμανία δεν δανείζεται πλέον με φθηνά επιτόκια, αφού το επιτόκιο δανεισμού της έχει φθάσει στο 3,75%, ποσοστό, το οποίο δεν είναι καθόλου λίγο.


Οι γερμανικές ελίτ, προσπαθούν, για στενούς συμφεροντολογικούς λόγους (οι οποίοι κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 1930, οδήγησαν στην δραματική συρρίκνωση του διεθνούς εμπορίου και σε ένα παιχνίδι που μετακυλούσε την φτώχεια από το ένα κράτος στο άλλο), να "διορθώσουν" μια λάθος κατάσταση, με μια λάθος πολιτική, η οποία συνίσταται στην μείωση της ενεργού συναθροιστικής ζητήσεως στην ευρωζώνη, αδιαφορώντας για την επίταση της οικονομικής ύφεσης, η οποία έχει εγκλωβιστεί στην ευρωζώνη, πιστεύοντας ότι έτσι θα «εξευμενίσουν» τις αγορές και θα αποφύγουν την «ευθανασία των ραντιέρηδων», για την οποία μιλούσε προφητικά, ήδη, από το 1923 ο Τζων Μαίηναρντ Κέϋνς και δι’ αυτού του τρόπου θα σώσουν την κουρελού τους : Το ευρώ, στο πρόσωπο του οποίου βλέπουν το αλήστου μνήμης μάρκο τους.


Αυτό είναι το πρόβλημα της ευρωζώνης και όχι η Ελλάδα.

Περιττό να επαναλάβω το ότι δεν θα τα καταφέρουν. Και το ευρώ θα «πληθωρίσουν» και ένα μεγάλο μέρος των ραντιέρηδων θα θανατώσουν.


Αλλιώς ευρωζώνη τέλος – και η χώρα μας καλόν είναι να ετοιμάζει εναλλακτικά σενάρια, γι’ αυτήν την περίπτωση.


Κατά τα άλλα ο ΓΑΠ έχει χάσει τελείως την μπάλλα. Οι Γερμανοί τον στέλνουν στο Δ.Ν.Τ., με το οποίο τους … απειλούσε, παρά τις αντιδράσεις των ευρωτραπεζιτών του Τρισέ. Το αστείο είναι ότι τώρα ο ΓΑΠ απειλεί με τις … αγορές, στις οποίες λέει ότι θα καταφύγει, με οποιοδήποτε επιτόκιο – αν και από αυτές τις αγορές, ήθελε να ξεφύγει, επειδή δεν του άρεσε το επιτόκιο! Τι να πει κανείς, για τον γιο του Ανδρέα, που δεν στάθηκε ικανός να φθάσει τον πατέρα του, ούτε στα νύχια των ποδιών του.


Εκτός, αν μας επιφυλάσσει κάποια έκπληξη από το Πεκίνο (κομμάτι δύσκολο).


Για να δούμε…"



(Σχόλια μου http://e-rooster.gr/03/2010/2322#comment-129879 και http://e-rooster.gr/03/2010/2322#comment-129910 της 24/3/2010, στο άρθρο του κ. Ανδρέα Ανδριανόπουλου, με τίτλο : "Οι κακοί ξένοι" http://e-rooster.gr/03/2010/2322 ).

Πέμπτη, 20 Μαΐου 2010

Γιατί η ύφεση απαιτεί ένα γενικό bailout και σαφείς και συγκεκριμένες ρυθμίσεις στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, έως και την κρατικοποίησή του. (Μια απάντηση στους καλούς φίλους Ex-European και gkara).

"Χαίρομαι, αγαπητέ Ex – European, που βρήκα έναν καλό - Ελληνοαμερικανό; - συνομιλητή (και ίσως έναν καλό, εξ αποστάσεως, φίλο), παρά τις όποιες διαφωνίες οι οποίες δεν επηρεάζουν καθόλου την εκτίμηση και τον σεβασμό και στο πρόσωπο και στα επιχειρήματα.


John Maynard Keynes (σκίτσο).


 Επί της ουσίας, αυτό που έχω να προσθέσω είναι το ότι η τελευταία αναφορά μου στο τραπεζοπιστωτικό κομμάτι της οικονομικής κρίσης του 1929 – 1932 στις Η.Π.Α., είχε σκοπό να δείξει το πως μπορεί να ξεπεραστεί εύκολα ο έντονος αντιπληθωρισμός, η εξέλιξη του οποίου αποτέλεσε την αιτία της κατακλυσμιαίας καταστροφής εκείνης της εποχής και το πως η αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας, μαζύ με την εξασφάλιση της αύξησης της ταχύτητας κυκλοφορίας του χρήματος, μέσα από τις δημόσιες επενδύσεις και την σταδιακή αναστροφή του κακού καταναλωτικού και επενδυτικού κλίματος στην ιδιωτική οικονομία, ανέκοψε την τεράστια καθοδική πτώση των μακροοικονομικών μεγεθών της αμερικανικής οικονομίας της εποχής, μια διαδικασία, που είχε πολλά σκαμπανεβάσματα, λόγω της πρακτικής απειρίας του ρουσβελτιανού επιτελείου και του τεράστιου βάρους των κλασσικών οικονομικών θεωριών, που είχαν την καταγωγή τους από τον θνήσκοντα κλασσικό φιλελεύθερο καπιταλισμό της εποχής των πατέρων της σύγχρονης οικονομικής επιστήμης Άνταμ Σμιθ, Νταίηβιντ Ρικάρντο και Τζων Στιούαρτ Μιλλ και οι οποίες, συνοψιζόμενες από τον Ζαν-Μπαπτίστ Σαι, κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι δεν ήταν δυνατόν στο οικονομικό σύστημα να εμφανιστούν φαινόμενα υπεραποταμίευσης, αφού ο μηχανισμός της διακύμανσης των επιτοκίων εξασφαλίζει την μετατροπή των αποταμιεύσεων σε επενδύσεις και έτσι κρατάει το σύστημα σε ένα περιβάλλον οικονομικής σταθερότητας.


Η σαρωτική κατάρρευση του τραπεζοπιστωτικού συστήματος των Η.Π.Α. απέδειξε ότι η θεωρία αυτή ήταν σαθρή και ότι η υπερμεγέθης πτώση του τζίρου των επιχειρήσεων και τα απειράριθμα λουκέτα, δεν είχαν να κάνουν με την επιτυχία, ή την αποτυχία των επί μέρους επιχειρήσεων (και των τραπεζικών και των εμποροβιομηχανικών), ούτε με την καλή τους, ή την κακή τους διαχείριση, ούτε με την μεγάλη, ή μικρή τους παραγωγικότητα, ούτε με την άνοδο, ή την πτώση της ανταγωνιστικότητάς τους, ούτε με την θέση τους στην αγορά, ή με τα επίπεδα των εργατικών τους εξόδων, ή με οποιαδήποτε ορθολογική ανάλυση των οικονομικών τους δεδομένων.


Και τούτο διότι και οι καλές επιχειρήσεις ακολουθούσαν την μοίρα των κακών επιχειρήσεων, με διαφορετική, ίσως – αν και όχι πάντοτε, διότι κάποιες φορές (όχι λίγες) οι καλές επιχειρήσεις έκλειναν πιο γρήγορα από τις κακές – σειρά προτεραιότητας στον δρόμο προς την καταστροφή.



Τι έφταιγε; Τώρα πια είναι εμφανές.


Έφταιγε η ολοένα και διογκούμενη ανεπάρκεια της ενεργού συναθροιστικής ζητήσεως, η συνακόλουθη πτώση της κατανάλωσης και το αντιπληθωριστικό νομισματικό μπέρδεμα, που οδήγησε στην πιστωτική ασφυξία στην αγορά, μια ασφυξία που έλαβε εφιαλτικές διαστάσεις, όταν οι τράπεζες άρχισαν να κλείνουν η μία μετά την άλλη και να πέφτουν, όπως πέφτουν οι μύγες μετά το φλιτάρισμα, γεγονός που επέτεινε την ασφυξία στην αγορά και ανατροφοδότησε αυτήν την αποπληθωριστική διαδικασία, οδηγώντας την πιο μοντέρνα οικονομία του κόσμου στον αποχρηματισμό της (η χρήση αυτού του όρου είναι ένας δικός μου νεολογισμός) , δηλαδή στο να λειτουργεί σχεδόν χωρίς χρήμα, ή με ένα ασφυκτικά μικρό επίπεδο νομισματικής κυκλοφορίας.


Αυτό το πρόβλημα αντιλήφθηκαν ότι θα είχαν, άμεσα, μπροστά τους (απρόσμενα, αν και θα έπρεπε να το περιμένουν, αν είχαν στοιχειώδη γνώση της νομισματικής και της εν γένει οικονομικής ιστορίας των Η.Π.Α.) οι Μπους – Πώλσον – Μπερνάνκι τον Σεπτέμβριο του 2008, με την κατάρρευση της Lehman Bros, που έθετε επί τάπητος την καταστροφική κατάρρευση του αμερικανικού τραπεζοπιστωτικού συστήματος και συνακόλουθα του συνόλου της αμερικανικής οικονομίας, ανεξάρτητα από τις όποιες επιδόσεις (καλές ή κακές – όλες έμπαιναν στο ίδιο τσουβάλι, με την ορμητική έλευση της ύφεσης, όπως και στην κρίση της δεκαετίας του 1930) των οικονομικών τομέων και των επί μέρους επιχειρήσεων της χώρας.


Ευτυχώς, για τις Η.Π.Α. και για τον υπόλοιπο κόσμο, οι νεοσυντηρητικοί στα στερνά της διακυβέρνησής τους, έσωσαν τον τραπεζοπιστωτικό τομέα της χώρας, με το πακέτο Πώλσον, που συνεχίστηκε και συνεχίζεται από τον πρόεδρο Ομπάμα, κόβοντας άφθονο χρήμα, αυξάνοντας τα δημοσιονομικά ελλείμματα και επαναφέροντας τον ρυθμιστικό ρόλο του κράτους στην ημερησία διάταξη.


Δεν ήταν η ώρα του να ξεχωρίσουν τις καλές από τις κακές επιχειρήσεις, αγαπητέ και αξιότιμε φίλε Ex European, διότι εκείνη η ώρα ήταν η ώρα της διάσωσης του συνόλου της οικονομίας της χώρας από την παλιρροιακή έλευση της ύφεσης, που ήλθε ως επακόλουθο της απότομης πτώσης της συναθροιστικής ζήτησης στην αμερικανική οικονομία.


Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει τώρα στην ευρωζώνη, μόνο που εδώ έχουμε να κάνουμε και με την θεσμική ανεπάρκεια του ευρώ και της ζώνης αυτής, η οποία δεν έχει την κρατική βαθύτητα των Η.Π.Α., αφού δεν είναι Ομοσπονδία και δεν υπάρχει μια ευρωπαϊκή κυβέρνηση με οικονομικές και δημοσιονομικές αρμοδιότητες. Υπάρχει μια αδέσποτη Κεντρική Τράπεζα που ελέγχεται από τις γερμανικές ελίτ, με την συνεπικουρία της Γαλλίας και μια απόλυτη θεσμική κεντροτραπεζική απροσδιοριστία, χωρίς μηχανισμούς οικονομικής προστασίας των Πολιτειών της ευρωζώνης, αφού η Κεντρική Τράπεζα της ευρωζώνης αρνείται να πράξει το αυτονόητο, αυτό δηλαδή που έπραξε το FED, τον Σεπτέμβριο του 2008 να κόψει νόμισμα, για να τονώσει την πεσμένη ευρωζωνική οικονομία και την διαρκή πτώση της συνολικής ζήτησης, που κτυπάει τους πάντες (καλούς και κακούς).


Η σύγχρονη ύφεση, λοιπόν, δεν είναι θέμα καλών, ή κακών επιχειρήσεων και η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν έχει να κάνει με αυτό το ζήτημα, διότι η έλευση της ύφεσης τις κτύπησε ορμητικά όλες – καλές και κακές, όπως και τις οικονομίες των χωρών, είτε αυτές είναι λιγότερο, ή περισσότερο, ορθολογικά δομημένες.

Ιδού ένα παράδειγμα λιγότερο και περισσότερο ορθολογικά διαρθρωμένων οικονομιών, που κτύπησε αποφασιστικά η ορμητική έλευση της σύγχρονης ύφεσης, η οποία εγκλωβίστηκε στην ευρωζώνη :



ΕΛΛΑΔΑ :


2008 :


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 32.100 $.


ΑΕΠ : 343,8 δισ. $


ΕΣΟΔΑ : 126,5 δισ.$


ΕΞΟΔΑ : 144,4 δισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 36,79%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 42,00%


ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ : 97,4%.



2009 :


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 32.100 $.


ΑΝΑΠΤΥΞΗ : -2,5%


ΑΕΠ : 339,2 δισ. $


ΕΣΟΔΑ : 108,7 δισ.$


ΕΞΟΔΑ : 145,2 δισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 32,06%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 42,81%.


ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ : 108,1%.

https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html


ΓΕΡΜΑΝΙΑ :


2008:


ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 35.500 $.


ΑΕΠ : 2,925 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ : 1,591 τρισ. $


ΕΞΟΔΑ : 1,591 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 54,39%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 54,39%


2009:



ΚΑΤΑ ΚΕΦΑΛΗΝ ΑΕΠ : 34.200 $.


ΑΝΑΠΤΥΞΗ : -5%


ΑΕΠ : 2,812 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ : 1,398 τρισ.$


ΕΞΟΔΑ : 1,540 τρισ. $


ΕΣΟΔΑ / ΑΕΠ : 49,71%


ΕΞΟΔΑ / ΑΕΠ : 54,76%.


ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ : 77,2%.

https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html .


Η αντιμετώπιση του προβλήματος έχει να κάνει με την επαναφορά της οικονομίας σε συνθήκες ανάπτυξης και γι’ αυτό χρειάζεται η κοπή του χρήματος και η εξασφάλιση της αύξησης της ταχύτητας της κυκλοφορίας του, μέσα από ένα πρόγραμμα μαζικών και στοχευμένων δημόσιων επενδύσεων, που θα ανατάξουν την ενεργό ζήτηση και τις ιδιωτικές επενδύσεις.


Αναρωτιέσαι, προφανώς, για το τι θα γίνει με τις κακές επιχειρήσεις. Θα μείνουν ως έχουν;


Η απάντησή μου είναι ότι δεν πρέπει να μείνουν, ως έχουν. Αλλά αυτό είναι ένα ζήτημα, που πρέπει να αντιμετωπισθεί στην ώρα του, δηλαδή, μετά την πάροδο της ύφεσης, όταν θα έχει επαναφερθεί η οικονομία σε συνθήκες ανάπτυξης.


Δεν είναι η λατινοαμερικανικού τύπου «βουταρία» χρημάτων αυτή που με ενδιαφέρει…


Πάντα φιλικά και καλοπροαίρετα.






Ούτε προσευχές (θα μας σώσουν), ούτε τίποτα από όλα τα σχετικά με την θρησκεία και την μαγεία.

Ούτε και θα πρέπει να είναι μόνο του το κράτος, που θα τιμωρήσει (ορθότερα : θα αναμορφώσει ή θα κλείσει) τις κακές επιχειρήσεις, όταν η οικονομία επανακάμψει, σε ρυθμούς ανάπτυξης.

Θα το κάνουν οι καταναλωτές και οι μηχανισμοί της αγοράς, μαζύ με το κράτος, το οποίο πρέπει να ζητήσει λογαριασμό από τους διασωθέντες και να τους βάλει κάτω από σαφή και συγκεκριμένα ρυθμιστικά πλαίσια (ομιλώ για τον χρηματοπιστωτικό – τραπεζικό τομέα της οικονομίας, του οποίου μια προσωρινή κρατικοποίηση δεν θα ήταν και απαραίτητα κακή. Αντίθετα, κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, θα μπορούσε να αποδειχθεί και επωφελής).

Και το πρόβλημα, που είχαν την περίοδο 1929 – 1932, δεν ήταν καθόλου βραχυπρόθεσμο, ήταν τεράστιο, σε ρυθμούς πτώσης των μακροοικονομικών μεγεθών της αμερικανικής οικονομίας (μέσα σε τρία χρόνια οι ΗΠΑ έχασαν το μισό τους ΑΕΠ, σε αξία και είχαν ανεργία επιπέδών άνω του 25%), και είχε εξελιχθεί σε χρονίζον, με ένα καταρρεύσαν χρηματοπιστωτικό σύστημα, επειδή χιλιάδες τράπεζες πτώχευσαν.

Τον ίδιο εφιάλτη βρήκαν μπροστά τους τον Σεπτέμβριο του 2008 οι νεοσυντηρητικοί Μπους – Πώλσον – Μπερνάνκι και ευτυχώς άφησαν στην άκρη τις όποιες πολιτικοϊδεολογικές και οικονομολογικές τους αγκυλώσεις και έσωσαν, με το παλαιό, καλό κεϋνσιανό μεθοδολογικό και εργαλειακό οπλοστάσιο, το αμερικανικό τραπεζοπιστωτικό σύστημα και την πραγματική εμποροβιομηχανική και αγροτική αμερικανική οικονομία, της οποίας η πτώση θα ήταν άνευ προηγουμένου και με καθόλου βραχυπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα.

Άλλωστε, «μακροπρόθεσμα θα είμαστε όλοι νεκροί», όπως δηκτικότατα, αλλά και πολύ ρεαλιστικά έχει γράψει ο μεγάλος διασώστης του σύγχρονου γραφειοκρατικού καπιταλιστικού συστήματος, ο μακαρίτης ο Κέϋνς.

Ο κρατισμός, αγαπητέ gkara, είναι κακός, αλλά δεν αρκεί να τον εξορκίζουμε για να φύγει.

Δεν θα φύγει, διότι είναι αναπόσπαστο κομμάτι της διαδικασίας γραφειοκρατικοποίησης του σύγχρονου οικονομικού συστήματος, που γραφειοκρατικοποίησε και τις ιδιωτικές επιχειρήσεις και τις αγορές.


Γι’ αυτό, πρέπει να δούμε τον κρατισμό, ως έναν σημαντικό παράγοντα στις σύγχρονες οικονομίες και να τον εντάξουμε μέσα σε ένα πλαίσιο, που θα τον καταστήσει οικονομικά και κοινωνικά επωφελή."





(Σχόλιά μου http://e-rooster.gr/03/2010/2299#comment-129809 και http://e-rooster.gr/03/2010/2299#comment-129812 της 21/3/2010 στο άρθρο του κ. Στέφανου Αθανασιάδη, με τίτλο : "Credit Default Swaps : Λαϊκισμός και Πραγματικότητα" http://e-rooster.gr/03/2010/2299 . Δείτε και τα σχετικά θέματα στο μπλογκ μου : «Η κρίση του συνεταιρισμού φύλαξης νηπίων του Λόφου του Καπιτωλίου (1978) και η δήλωση Τρισέ (11/2009), για την μη αποδοχή των ελληνικών ομολόγων από την Ε.Κ.Τ., ως μέσων πληρωμών» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/03/1978-112009.html και «Η κρίση της δεκαετίας του 1930 και η ύφεση του 2008 : ο Κέϋνς και η πτώση της συναθροιστικής ζήτησης. (Ή πως οι άνθρωποι μαθαίνουν - ή δεν μαθαίνουν - από την Ιστορία)» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/05/1930-2008.html  και «Ο Κέϋνς και η επικαιρότητα των προτάσεών του στην σημερινή ύφεση. (Ή πως την πάτησαν οι σημερινές κοινωνίες. Μια απάντηση στον φίλο Ex-European)» http://tassosanastassopoulos.blogspot.com/2010/05/ex-european.html ).